Taleb on DỰ ĐOÁN

Tóm tắt từ bộ sách Incerto của Nassim Nicholas Taleb: tài liệu khoa học nghiêm túc, không phải bài viết tự suy luận, suy diễn. 
Toàn bộ luận điểm trong bộ sách là mạnh mẽ và chưa bị bác bỏ sau 20 năm kể từ khi xuất bản tập đầu tiên của bộ sách
Hy vọng bạn có thể ứng dụng chúng vào cuộc sống/công việc để tạo niềm vui + lợi nhuận cho bản thân và nhiều người xung quanh

SỨC KHỎEMAY MẮN & THÀNH CÔNG
HỌC HÀNHTRÍ NÃO
DỰ ĐOÁNMÊ TÍN
XÁC SUẤTANH HÙNG & TỘI ĐỒ
DỮ LIỆUTRÒ ĐÙA CỦA NGẪU NHIÊN
AUTODIDACTTHIÊN NGA ĐEN
R. Feynman, C. MungerKHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH

Thiên kiến nhận thức muộn (hindsight bias): các sự kiện trong quá khứ luôn luôn có vẻ ít tính ngẫu nhiên hơn so với bản chất thực của chúng. Mọi người thường cho rằng những sự kiện đã xảy ra là có thể dự đoán được từ trước –> họ nghĩ rằng mình phải biết điều đó sớm hơn

Bạn có thể dự đoán sai tất tần tật mọi chuyện trong suốt cuộc đời mình nhưng vẫn ung dung tin rằng lần tới mình sẽ đoán đúng

Đánh đồng lời dự đoán với lời tiên tri là dấu hiệu của sự thiếu hiểu biết về tính ngẫu nhiên

Mình không hay biết gì & cũng không tỏ vẻ xấu hổ về việc đó. Tôi không quan tâm đến thị trường & không đưa ra dự đoán nào. Hết

Giới chuyên nghiệp quên mất thực tế sau đây. Ước tính & dự đoán sẽ không quan trọng bằng mức độ tin cậy của ý kiến đó

4 tính chất khả dụng của Kahneman (khả dụng trải nghiệm, ký ức, dự đoán, quyết định) và khẳng định tính phi lý trí nếu tính khả dụng quyết định vượt quá tính khả dụng dự đoán

Bộ ba thuộc tính
a) biến cố ngoại lai hiếm khi xảy ra
b) ảnh hưởng cực lớn
c) có thể dự đoán được khi hồi tưởng lại quá khứ

Sự bất lực trong việc dự đoán các biến cố ngoại lai hàm chứa sự bất lực trong việc đoán trước tiến trình lịch sử nếu dựa theo tỷ trọng của những biến cố loại này trong chuỗi các biến cố

Không ai biết điều gì đang diễn ra: bệnh lý cho rằng thế giới mà chúng ta đang sống dễ hiểu, dễ giải thích & do đó dễ dự đoán hơn bản chất thực của nó

Lưu ý rằng sau mỗi sự kiện, bạn bắt đầu dự đoán khả năng xảy ra của các yếu tố ngoại lai theo hướng cục bộ, nghĩa là trong phạm vi của quá trình vừa mới làm bạn ngạc nhiên, chứ không phải ở một nơi nào khác

George Soros, khi đưa ra một dự đoán tài chính, luôn tìm kiếm những trường hợp có khả năng bác bỏ lý thuyết ban đầu. Có lẽ đây mới đích thực là sự tự tin: khả năng nhìn nhận thế giới mà không cần phải tìm kiếm các dấu hiệu để thõa mãn cái tôi của mình

Thoát khỏi lối ngụy biện tường thuật: Bằng cách đưa ra các phỏng đoán & tiến hành thí nghiệm. Đưa ra những dự đoán có thể kiểm tra được

Bạn chỉ cần 1 hệ tư tưởng ủng hộ một nhóm kiến thức nào đó hơn các nhóm khác
x Nguyên nhân từ những suy xét táo bạo hoặc kết quả thực nghiệm chứ không phải những mẫu chuyện đơn thuần
x Dự đoán & lưu lại một bản sao các dự đoán ấy

Khả năng tập trung là một ưu điểm lớn nếu bạn là anh thợ sửa đồng hô, bác sĩ giải phẫu não hay kỳ thủ cờ vua. Nhưng “tập trung” là việc sau cùng bạn cần làm khi đối mặt với sự bất định (chính sự bất định mới cần phải tập trung, không phải bạn). Sự tập trung này sẽ biến bạn thành kẻ ngốc; nó sẽ chuyển thành những vấn đề về dự đoán mà chúng ta sẽ gặp trong phần tiếp theo. Dự đoán, chứ không phải tường thuật, mới chính là bài kiểm tra thực sự cho vốn hiểu biết của bạn về thế giới này

Xét theo khía cạnh này, việc phỏng đoán (điều tôi không biết nhưng có thể người khác biết) và dự đoán (điều chưa từng xảy ra) là cùng một hành động

Vấn đề không phải là bạn có thường dự đoán đúng không, mà là các sai số tích lũy của bạn lớn đến mức nào

Trong số gần 1 triệu tài lệu về chính trị học, tài chính & kinh tế học đã xuất bản , chỉ có một lượng nhỏ kiến thức được kiểm tra về chất lượng dự đoán

Vấn đề của chuyên gia: không có sự khác biệt nào giữa các kết quả dự đoán cho dù đó là của một tiến sĩ hay một sinh viên chưa tốt nghiệp

M-competitions là các nghiên cứu thực nghiệm để so sánh các phương pháp dự đoán khác nhau

Việc dự đoán sẽ bộc lộ 3 ngụy biện:
1) Các vấn đề về tính biến thiên (variability matters) xem xét một dự đoán quá nghiêm túc mà không chú ý đến tính chính xác của nó
Đừng qua sông nếu nó có độ sâu trung bình hơn 1m
2) Sự suy biến của dự đoán khi thời gian dự đoán bị kéo dài. Chúng ta không nhận biết đầy đủ mức độ khác biệt giữa tương lai gần & tương lai xa
3) Việc hiểu lầm đặc tính ngẫu nhiên của các biến số đang được dự đoán

Chính giới hạn thấp hơn của các dự đoán (tức trường hợp tồi tệ nhất) mới có ý nghĩa với một chính sách & quan trọng hơn nhiều so với chính dự đoán

Tôi chưa bao giờ có một viễn cảnh & chưa bao giờ có các dự đoán chuyên môn nào – nhưng ít nhất tôi biết là tôi không thể dự đoán và có một số ít người (những người mà tôi quan tâm) xem đó là một tài sản

Để hiểu được tương lai đến mức có thể dự đoán được nó, bạn cần phải hợp nhất nhiều yếu tố từ chính tương lai này

Lập luận của Poincare rất đơn giản: khi dự đoán về tương lai, mức độ chính xác của bạn về các động lực của quá trình mà bạn đang định hình phải ngày càng cao hơn, vì tỷ lệ sai số của bạn sẽ tăng lên rất nhanh chóng. Không thể nào là gần chính xác vì các dự đoán của bạn sẽ suy yếu một cách bất ngờ – cuối cùng bạn cần phải chỉ ra được những điều đã xảy ra với độ chính xác vô hạn.

“bài toán 3 vật thể của Poincare: nếu chỉ có 2 hành tinh trong hệ mặt trời, bạn có thể dự đoán vô hạn định về hành vi của những hành tinh này. Nhưng nếu thêm 1 vật thể thứ 3, ví dụ, sao chổi thật nhỏ giữa 2 hành tinh này, lúc đầu sẽ không gây ra tác động hay độ lệch nào, nhưng theo thời gian ảnh hưởng của vật nhỏ bé này đến 2 hành tinh kia có thể sẽ bùng phát. Những khác biệt nhỏ ở nơi mà vật thể nhỏ bé này tọa lạc rốt cuộc sẽ điều khiển tương lai của 2 vật thể khổng lồ kia

Thật đáng tiếc, thế giới chúng ta lại phức tạp hơn rất nhiều so với bài toán 3 vật thể; nó chứa đựng nhiều hơn 3 vật thể. Chúng ta đang đối mặt với thứ được gọi là hệ động lực – còn thế giới mà chúng ta chứng kiến lại quá nhiều so với một hệ động lực

Giả định về khó khăn của việc dự đoán số nhánh cây mọc ra từ một cái cây; ở mỗi chạc cây, chúng ta có cấp số nhân về các nhánh cây mới

Michael Berry: dự đoán chuyển động của các quả bóng bida trên bàn:
để đoán được chính xác lần va chạm thứ 9, bạn cần phải tính đến lực kéo hấp dẫn của người đứng cạnh bàn
để ước tính cú va chạm thứ 56, mọi vật thể cơ bản của vũ trụ đều cần phải hiện hữu trong các giả định của bạn. Một electron ở rìa vũ trụ, cách chúng ta 10 tỷ năm ánh sáng, phải xuất hiện trong các tính toán đó, vì nó tạo ra một hiệu ứng có ý nghĩa lên kết quả
Bây giờ, hãy xét đến một gánh nặng nữa, đó là việc kết hợp các dự đoán về nơi xuất hiện của các biến số này trong tương lai. Việc dự đoán chuyển động của một quả bóng bida trên bàn đòi hỏi bạn phải có kiến thức về các động lực của toàn vũ trụ, cho đến từng nguyên tử!
Bộ não chúng ta là một cỗ máy dự đoán”””

ích lợi đoán trước (anticipated utility)
quá trình dự đoán dễ xúc động (affective forecasting)

Chúng ta không học được từ các trải nghiệm quá khứ theo cách đệ quy

Chúng ta không thể học hỏi được gì từ sai sót của mình trong quá khứ để dự đoán các trạng thái cảm xúc trong tương lai

Không ai biết được mọi thứ
Tôi ngờ rằng hầu hết các doanh nghiệp thành đạt chính là những doanh nghiệp biết cách hoạt động xoay quanh khả năng không thể dự đoán vốn có & thậm chí khai thác nó

a) hãy phân biệt các sự kiện ngẫu nhiên tích cực ( một số phân khúc trong lĩnh vực xuất bản, nghiên cứu khoa học & đầu tư vốn mạo hiểm) & các sự kiện ngẫu nhiên tiêu cực ( ngân hàng & cho vay, quân đội, bảo hiểm, đầu tư ăn theo)
Và bạn sẽ dành chiến thắng nếu biết sự ngu dốt của mình nằm ở đâu, có thể nói nếu bạn là người duy nhất nhìn vào những cuốn sách chưa đọc
b) đừng tìm kiếm những gì chính xác và cục bộ. Đơn giản là đừng thiển cận. Khái niệm rằng cơ may hỗ trợ cho những thứ đã chuẩn bị sẵn – hiểu rằng mỗi sáng bạn không tìm kiếm điều gì đó đặc biệt mà làm việc chăm chỉ để tạo điều kiện cho những điều bất ngờ xuất hiện trong đời sống công việc của mình
Yog Berra,” Bạn cần phải hết sức thận trọng nếu không biết được nơi mình đang đến bởi có thể bạn sẽ không đến đó được”
Đầu tư vào khả năng chiến đấu, chứ không phải vào việc dự đoán
c) nắm bắt mọi cơ hội hoặc bất cứ thứ gì trông giống cơ hội
TNĐ tích cực cần có một bước đầu tiên: Bạn cần phải đặt mình vào tính thế dễ bị ảnh hưởng bởi chúng. Hãy làm việc chăm chỉ, không phải với công việc nhàm chán, mà hãy theo đuổi những cơ hội như thế & tiếp xúc tối đa với chúng
d) hãy thận trọng với các kế hoạch chính xác của cơ quan chính phủ. Hãy nhớ rằng mối quan tâm của “những người đày tớ của nhân dân” này là phải tồn tại & tự kéo dài sự tồn tại đó – chứ không phải tìm ra sự thật
e) Yogi Berra “có những người mà nếu họ không biết gì thì bạn cũng không thể kể cho họ biết được”. Đừng lãng phí thời gian tranh cãi với những nhà dự đoán, các nhà phân tích chứng khoán, các chuyên gia kinh tế & các nhà khoa học xã hội, trừ khi là bạn muốn chơi khăm họ
biến cố càng lớn thì sai số trong dự đoán xác suất xảy ra của nó càng cao

Con người không thể đoán được họ sẽ hạnh phúc với những thứ vừa mới đạt được trong bao lâu, cuộc hôn nhân của họ kéo dài đến khi nào, công việc mới sẽ tiến triển ra sao
những giới hạn của khả năng dự đoán

Không dự đoán: xác định fragile vs tiên đoán biến cố

Nếu tôi có thể dự đoán những năm tháng đời mình chính xác sẽ như thế nào, hẳn tôi sẽ cảm thấy muốn chết đi cho rồi

Các vật thể sống chỉ có thể có các chiến lược phi dự đoán, vì thế thiên nhiên cũng không thể đoán trước

Việc không dự đoán trước một trận sóng thần hay một biến cố kinh tế xảy ra thì có thể tha thứ được, nhưng việc xây dựng những thứ mong manh trước các biến cố này thì không thể tha thứ

Thay vì dự đoán -> tập trung vào việc tránh sự liên lụy với thất bại

Những gì không thể đo lường & dự đoán vẫn cứ không thể đo lường & không thể dự đoán

Người không dự đoán có thể dự đoán những gì

Nói chung bạn không thể dự đoán, nhưng bạn có thể dự đoán rằng những người dựa vào dự đoán để chấp nhận nhiều rủi ro hơn sẽ gặp rắc rối, thậm chí có thể phá sản. Tại sao? Những người dự đoán sẽ mong manh trước sai số dự đoán

Nhờ chủ nghĩa cơ hội & khả năng chọn lựa, bạn có thể tạt ngang qua tương lai

Đây là cách thức – cách duy nhất – để thuần hóa tình trạng bất định; để hành động một cách hợp lý khi ta không thể biết trước tương lai; trong khi dựa vào sự liên tưởng đích xác là điều ngược lại: ta sẽ bị khống chế & bị cản bước tiến bởi tình trạng bất định. Bạn không thể dự đoán tương lại bằng cách xem xét quá khứ một cách ngây thơ

Con người # loài vật: sự cộng tác mang lại kết quả có lợi to lớn
Hàm siêu cộng (supperadditive function)
1 + 1 > 2; 1 + 1 + 1 > 3
bạn không thể dự đoán sự cộng tác & không thể chỉ đạo nó

Tính phi tuyến của sự phồn vinh
chỉ bởi giàu hơn nên thế giới gặp rắc rối nhiều hơn với tính mỏng manh & tính không thể dự đoán gia tăng

Hơn nữa, ta bị mắc lừa bởi ngẫu nhiên là ở chỗ, trong hầu hết những tình huống đầy ngẫu nhiên, ta thường không biết chắc liệu 1 người thành công sẽ có kỹ năng hay là 1 người có kỹ năng sẽ thành công – nhưng ta có thể dự đoán được phản đề, nghĩa là 1 người hoàn toàn không có kỹ năng rốt cuộc sẽ thất bại

TND tích cực còn khó dự đoán hơn TND tiêu cực

Công nghệ mới sẽ xuất hiện – những gì mới lạ sẽ có những năm tháng huy hoàng nhất định. Những gì mỏng manh sẽ được thay thế bằng những thứ khác

Nhưng “những thứ khác” này là những thứ ta không thể dự đoán

Cảnh báo, chứ không nhất thiết là dự đoán & dự đoán các thảm họa nếu người ta không lắng nghe

Lời nói thật nguy hiểm: Những người lý giải bao biện sau khi sự việc xảy ra luôn luôn ra vẻ thông thái hơn những người dự đoán, bởi họ chuyên nghề nói suông

Đối với Mẹ Thiên Nhiên, ý kiến hay dự đoán đều không quan trọng, tồn tại mới quan trọng

Những người có danh tiếng đưa ra dự báo tồi hơn so vớ những người không có danh tiếng

Điều làm tôi nổi giận là do tôi nhận ra rằng việc dự báo không có tính chất trung dung. Việc dự báo có thể gây tổn thương rành rành cho những người chấp nhận rủi ro/thiệt hại do can thiệp gây ra

Điều làm cho cuộc đời trở nên đơn giản là những người mạnh mẽ & có khả năng cải thiện nghịch cảnh thì không cần phải thấu hiểu chính xác về thế giới như những người mong manh. Và họ không cần dự báo

Bố già (III) “Đúng lúc tôi nghĩ mình đã ngoài cuộc thì họ kéo tôi trở vào”
Có thể tóm gọn như sau: tìm hiểu xem thử những tính toán sai lầm hay dự báo sai lầm của ta khi cân đối lại có phải là lợi bất cập hại hay không & thiệt hại tăng vọt như thế nào
Thiệt hại tăng vọt như vậy có nghĩa là một tảng đá lớn cuối cùng sẽ gây tử vong. Cũng hệt như sự biến thiên lớn của thị trường cuối cùng sẽ xóa sổ công ty

Loại bỏ: báo sáng, xếp, việc đi lại hàng ngày, máy điều hòa, tivi, dự báo kinh tế, tin tức cổ phiếu, máy tập thể hình

Tôi có thể sử dụng dữ liệu để chứng minh một định đề là sai, nhưng không thể chứng minh nó là đúng. Tôi có thể sử dụng lịch sử để bác bỏ một phỏng đoán, chứ không thể xác nhận là nó đúng

“Đây là những người có nhiều ý tưởng táo bạo, nhưng họ cũng giữ tư duy phê phán cao độ với chính những ý tưởng của mình; họ cố gắng tìm hiểu xem liệu ý tưởng của mình có đúng hay không bằng cách trước tiên là xác định xem chúng có sai không. Họ đưa ra những phỏng đoán mạnh mẽ & cố gắng bác bỏ chính những phỏng đoán của mình

Khoa học chỉ đơn thuần là sự phỏng đoán, chỉ là việc thiết lập những phỏng đoán

Phần nào trong não bộ của chúng ta dc sử dụng hiệu quả nhất? Đó chính là khả năng đưa ra các phỏng đoán trong tương lai & chơi trò suy nghĩ phản thực