2

Thiên Nga Đen

Tóm tắt từ bộ sách Incerto của Nassim Nicholas Taleb: tài liệu khoa học nghiêm túc, không phải bài viết tự suy luận, suy diễn. 
Toàn bộ luận điểm trong bộ sách là mạnh mẽ và chưa bị bác bỏ sau 20 năm kể từ khi xuất bản tập đầu tiên của bộ sách
Hy vọng bạn có thể ứng dụng chúng vào cuộc sống/công việc để tạo niềm vui + lợi nhuận cho bản thân và nhiều người xung quanh

SỨC KHỎEMAY MẮN & THÀNH CÔNG
HỌC HÀNHTRÍ NÃO
DỰ ĐOÁNMÊ TÍN
XÁC SUẤTANH HÙNG & TỘI ĐỒ
DỮ LIỆUTRÒ ĐÙA CỦA NGẪU NHIÊN
AUTODIDACTTHIÊN NGA ĐEN
R. Feynman, C. MungerKHẢ NĂNG CẢI THIỆN NGHỊCH CẢNH

Bộ ba thuộc tính
a) biến cố ngoại lai hiếm khi xảy ra
b) ảnh hưởng cực lớn
c) có thể dự đoán được khi hồi tưởng lại quá khứ

thì tại sao việc đọc báo lại thực sự làm giảm kiến thức của bạn về thế giới?

cuộc sống là tác động tích lũy của một lượng nhỏ các cú sốc lớn

Logic theo yếu tố TND khiến cho điều bạn chưa biết trở nên đáng giá hơn rất nhiều so với điều đã biết

Sự bất lực trong việc dự đoán các biến cố ngoại lai hàm chứa sự bất lực trong việc đoán trước tiến trình lịch sử nếu dựa theo tỷ trọng của những biến cố loại này trong chuỗi các biến cố

Chiến lược dành cho các nhà thám hiểm & các doanh nhân chính là ít dựa vào quy hoạch từ trên xuống mà tập trung tối đa vào việc chắp nối & nhận diện cơ hội ngay khi chúng xuất hiện

Ngược với Marx & Adam Smith: thị trường tự do thành công nhờ cho phép con người gặp may bằng phương pháp “thử-sai” xông xáo, chứ không phải vì đưa ra những phần thưởng hay “biện pháp khích lệ” dành cho kỹ năng

Học cách học: chúng ta không biết rằng mình không biết

Vấn đề nằm ở cấu trúc não bộ: Chúng ta không nghiên cứu các quy tắc mà chỉ nghiên cứu các sự kiện & chỉ sự kiện mà thôi. Các siêu nguyên tắc ( chẳng hạn như nguyên tắc rằng chúng ta có xu hướng không nghiên cứu các nguyên tắc) có vẻ như rất khó nắm bắt đối với chúng ta. Chúng ta coi thường những gì trừu tượng

Không thể áp dụng kiến thức phổ thông ấy trong môi trường hiện đại, phức tạp và ngày càng đệ quy của chúng ta

Những đứa trẻ bị – buộc – phải – đi – học

Lời cảnh báo đã rơi vào thinh không

Mọi người đều biết rằng “phòng bệnh hơn chữa bệnh” nhưng chỉ một số ít tán thưởng hành động phòng bệnh. Chúng ta ca ngợi những người đã được lưu tên vào sử sách với cái giá là công sức của những người đóng góp thầm lặng không được sử sách ghi danh. Con người chúng ta không chỉ là một loài thiển cận (điều này có thể được sửa đổi trong một chừng mực nào đó) mà còn là một loài rất bất công

Tôi không quan tâm đặc biệt đến những điều thông thường. Nếu muốn nắm bắt được tính khí, đạo đức & độ lịch lãm của một người bạn cần phải quan sát anh ta dưới những thử thách trong những tình huống cam go, chứ không phải qua lăng kính màu hồng của cuộc sống thường nhật

Nerd: những kẻ lập dị

Chủ nghĩa hiện thực Plato (Platonicity): nhầm lẫn giữa bản đồ với lãnh thổ, “hình thái” thuần túy & được định nghĩa rõ ràng (kém hữu dụng trong thực tế)

Hàng rào Plato: Platonic fold: ranh giới bùng nổ, tiếp xúc thực tế hỗn độn, nơi khoảng cách giữa điều bạn biết & điều bạn nghĩ rằng mình biết sẽ mở rộng tới mức nguy hiểm

Ý tưởng đến rồi đi, chỉ có câu chuyện là ở lại

Chủ nghĩa kinh nghiệm ngây thơ (naïve empiricism): hàng chuỗi những giai thoại được chọn lựa để khớp với một câu chuyện sẽ không cấu thành bằng chứng

Bất kỳ ai đang tìm kiếm sự xác thực sẽ tìm thấy đủ bằng chứng để lừa dối chính mình – và chắc chắn là cả những đồng nghiệp của mình

Trong khi đó, chúng ta lại đốt thời gian vào những câu chuyện phiếm, tập trung vào những gì đã biết & lặp đi lặp lại

Nhóm còn lại, với số lượng rất ít, những người hiếu rằng thư viện cá nhân là một công cụ phục vụ nghiên cứu chứ không phải là thứ nhằm phô trương bản ngã cá nhân. Một thư viện nên chứa đựng càng nhiều kiến thức bạn chưa biết càng tốt, bởi các phương tiện tài chính, lãi suất thế chấp & thị trường bất động sản thắt chặt ngày nay đã cho phép bạn đưa tri thức chưa biết vào đó. Theo thời gian, bạn càng tích lũy thêm nhiều sách & kiến thức khi trưởng thành hơn, thì đồng thời lượng sách chưa đọc ngày càng tăng trên các kệ sẽ khiêu khích bạn hơn. Thật vậy, bạn biết càng nhiều thì số lượng dãy sách chưa đọc lại càng tăng. Chúng tôi xin gọi việc thu thập những cuốn sách chưa đọc này là phản thư viện

Phản học giả (antischolar)
Người theo chủ nghĩa thực nghiệm hoài nghi (skeptical empiricist)

a) Lỗi chứng thực (the error of confirmation) hay cách chúng ta coi rẻ phần chưa được khai phá của thư viện (xu hướng chỉ nhìn vào những gì xác nhận kiến thức chứ không phải sự ngu dốt)
b) ngụy biện tường thuật (narrative fallacy) hay cách chúng ta đã tự lừa dối bản thân bằng những câu chuyện & các giai thoại
c) mức độ can thiệp của cảm xúc vào quá trình suy luận của chúng ta
d) vấn đề của những bằng chứng thầm lặng (silent evidence) hay những mánh lới mà lịch sử đã dùng để che dấu các TND

Người dân đột nhiên bị tẩy não và tin rằng hình thái quốc gia – nhà nước là một thực thể

phản đối xu hướng phô trương & dị ứng với thứ văn hóa theo đuổi sự xa hoa cũng như nỗi ám ảnh về những thứ liên quan đến tiền bạc ở xứ Levant này

Đối với ông, việc một thành viên họ hàng gần trong gia đình thể hiện phong cách thiếu lịch duyệt là một sự xúc phạm nghiệm trọng

Sẽ hiệu quả hơn nhiều khi tỏ ra là một gã tử tế & hãy ” biết điều” nếu bạn muốn chứng tỏ mình sẵn sàng hành động chứ không phải chỉ nói suông

Bộ ba mờ đục
a) ảo tưởng về sự hiểu biết
b) sự bóp méo khi truy hồi về quá khứ
c) việc đánh giá quá cao thông tin của các dữ kiện cùng với thế bất lợi của những người có học thức & có thẩm quyền, nhất là khi tạo ra các phạm trù – khi họ “Plato hóa” (Platonify)

Không ai biết điều gì đang diễn ra: bệnh lý cho rằng thế giới mà chúng ta đang sống dễ hiểu, dễ giải thích & do đó dễ dự đoán hơn bản chất thực của nó

Lịch sử không lê từng bước nhỏ mà sải những bước dài

ngay cả công trình nghiên cứu tỉ mỉ nhất về quá khứ cũng không thể dạy bạn nhiều điều về bộ não của lịch sử mà chỉ khiến bạn ảo tưởng rằng mình hiểu biết về lịch sử

Nhật ký thân yêu: khi lịch sử chạy ngược
Tôi cũng học được sự khác nhau giữa các quy trình thuận & nghịch

Nội dung cuốn nhật ký mô tả sự kiện ngay khi nó đang xảy ra chứ không phải sau đó
Có sự khác biệt giữa trước khi & sau khi

Trong khi trí nhớ của chúng ta rất thất thường thì 1 cuốn nhật ký ít nhiều có thể trực tiếp ghi lại những bằng chứng không thể chối cãi, do đó, nó cho phép cố định một quan điểm chưa được xem xét & sau này, giúp chúng ta nghiên cứu các sự kiện trong bối cảnh của nó

Điều quan trọng là phương pháp chủ đích của việc mô tả sự kiện, chứ không phải cách thực hiện nó

Chương trình huấn luyện về động lực của tính bất định

“Có chúa mới biết”

Cánh nhà báo có xu hướng không hẳn là tụ tập quanh những ý tưởng tương đồng mà thường là quanh cùng một khuôn mẫu phân tích. Họ đặt các nhóm sự kiện tương đồng vào một mức độ quan trọng như nhau & chia thực tiễn thành nhiều danh mục
Việc phân loại phạm trù luôn làm giảm tính phức tạp thực sự của vấn đề

Ngưng hẳn việc đọc báo, xem tivi đã tiết kiệm một khoảng thời gian đáng kể ( tức là một hoặc vài giờ mỗi ngày, đủ để đọc thêm hàng trăm cuốn sách mỗi năm và sau vài thập kỷ, con số cứ tăng dần lên)

Suy cho cùng, người dân ở những nước nhỏ bé có vẻ như không biết gì đến thế sự xung quanh. Những gì tôi đã thấy gói gọn trong khuôn viên của một trong những trường dạy kinh doanh uy tín nhất thế giới, ở đất nước hùng mạnh nhất trong lịch sử thế giới, những vị giám đốc điều hành của các tập đoàn hùng mạnh nhất ghé thăm & mô tả về công việc họ làm để kiếm sống, rất có thể bản thân họ cũng không biết những gì đang diễn ra xung quanh

Những sự kiện không ai nghĩ có thể xảy ra nhưng lại để lại hậu quả nghiêm trọng

Sự túng quẩn về tài chính còn khiến người ta tuyệt vọng hơn cả chiến tranh (tự sát)

hàng rao Plato là nơi mà hình dung của chúng ta về thực tế không còn hiệu lực – nhưng chúng ta không hề biết

“nhặt đồng xu trước đầu xe lu”

Công việc của tôi là công việc duy nhất mà bạn có thể làm nếu cho rằng mình là người ghét rủi ro, nhận thức được rủi ro và vô cùng dốt nát

hành trang tri thức để bước vào nghề quant (một sự kết hợp giữa toán học ứng dụng, kiến thức khoa học & thống kê) hóa ra lại rất hữu ích cho những ai muốn trở thành triết gia

hành trang tri thức ấy cho phép tôi tư duy một cách nghiêm túc & có hệ thống thay vì chìm đắm trong những tiểu tiết

Nhận thức luận, triết học lịch sử, thống kê học đều hướng đến mục tiêu thấu hiểu sự thật, tìm hiểu cơ chế sản sinh ra sự thật & tách biệt tính quy tắc khỏi tính ngẫu nhiên trong những vấn đề lịch sử

Tôi không thể xây dựng sự nghiệp nếu chỉ dựa vào cá cược các hiện tượng Thiên Nga Đen – không có đủ cơ hội cho bạn kiếm lời đâu. Trái lại, tôi có thể tránh sa vào chúng & bảo vệ các danh mục đầu tư của mình khỏi những khoản thua lỗ lớn

Nó là một cái đệm tâm lý: Số tiền không quá lớn để khiến bạn trở nên hư hỏng, nhưng đủ để giúp bạn tự do chọn lựa một nghề nghiệp mới mà không cần quá bận tâm đến các khoản tiền thưởng. Nó bảo vệ bạn khỏi việc bán rẻ linh hồn & giải phóng bạn khỏi thế lực bên ngoài – bất kỳ thế lực nào. ( Sự độc lập được thể hiện tùy theo mỗi cá nhân: Tôi không khỏi ngạc nhiên trước việc rất nhiều người có thu nhập cực kỳ cao lại phải chịu cảnh ăn bám, bởi thu nhập càng cao, họ càng lệ thuộc vào khách hàng, vào ông chủ & càng nghiện kiếm tiền)

Không bao giờ tham gia vào các cuộc “họp”, tránh xa danh hiệu “kẻ thành đạt” và những người ăn mặc sang trọng nhưng không bao giờ đọc sách & trung bình sau mỗi 3 năm, tôi lại xin nghĩ 1 năm để lấp đầy những khoảng trống văn hóa khoa học và triết học của mình

Trải nghiệm thực sự nghĩa là phản ánh thực tế một cách trung thực nhất, còn chính trực nghĩa là không sợ vẻ bề ngoài & hậu quả của việc sống khác người

Những nghề nghiệp có thu nhập theo quy luật trọng trường, nha sĩ, tư vấn viên, quán ăn,…

Nghề nghiệp có tính thang bậc: rất ít người khổng lồ & rất nhiều chú lùn

Quá trình tiến hóa có tính thang bậc: DNA nào chiến thắng (dù do may mắn hay nhờ lợi thế sinh tồn) thì DNA đó sẽ tự nhân bản – giống như một cuốn sách bán chạy hoặc một đĩa ghi âm thành công – & nhân bản khắp nơi. Những DNA khác sẽ biến mất. Chỉ cần xem xét sự khác biệt giữa loài người chúng ta (ngoại trừ các nhà kinh tế học tài chính & doanh nhân) & các sinh vật sống trên hành tinh này thì rõ

Theo Art De Vany, đa số những gì chúng ta cho là kỹ năng lại là sự quy kết sau khi sự việc đã xảy ra. Chính bộ phim làm nên tên tuổi của diễn viên & một lượng lớn vận may phi tuyến tính đã làm nên bộ phim

Bằng cách bắt chước, chúng ta trở nên thân thiết với người khác hơn – mà những người này cũng chuyên đi bắt chước. Chúng ta không muốn một mình một kiểu

Đất nước này US cũng bao dung hơn rất nhiều đối với việc “vá lỗi” từ dưới lên & phương pháp thử sai quáng quàng

Các định lượng xã hội đều mang tính thông tin chứ không mang tính vật chất: bạn không thể chạm vào chúng. Tiền trong tài khoản ngân hàng là một thứ quan trọng nhưng dĩ nhiên nó không có tính vật chất. Vì vậy nó có thể nhận bất kỳ giá trị nào mà không tiêu tốn năng lượng. Nó chỉ là một con số!

Chiến tranh từng thuộc về vùng Mediocristan. Rất khó để giết nhiều người nếu bạn muốn hành hình từng người một… Ngày nay, một gã điên hoặc 1 lỗi nhỏ -> sạch hành tinh

Trong thế giới này, lúc nào bạn cũng nên hoài nghi kiến thức đúc kết từ dữ liệu

có tính thang bậc, bất biến tỷ lệ, định luật lũy thừa, định luật Pareto – Zipf, định luật Zule, các quá trình ổn định Pretian, ổn định Levy & định luật phân dạng

Trên thực tế, toàn bộ quá trình tìm kiếm nhận thức đều dựa trên việc tiếp nhận hiểu biết thông thường & những niềm tin khoa học đã được chấp nhận, đồng thời dùng bằng chứng phản trực quan mới để phân nhỏ chúng thành nhiều phần, dù ở quy mô nhỏ (mỗi khám phá khoa học chính là một nỗ lực sinh ra tiểu TND) hay với quy mô lớn hơn (như với thuyết tương đối của Poincare & Einstein)

Các nhà khoa học cười nhạo các bậc tiền bối. Tôi và quý độc giả cười nhạo trạng thái hiện tại của nhận thức xã hội

Làm sao có thể chỉ ra thuộc tính của những thứ chưa biết (vô hạn) dựa vào những thứ đã biết (hữu hạn)? Con gà có thể học được gì từ các biến cố của ngày hôm qua để biết điều gì đang chờ đợi nó vào ngày mai? Nó có thể học nhiều điều, nhưng có lẽ hơi ít hơn những gì nó nghĩ & chỉ cần cái “hơi ít hơn” ấy thôi cũng đủ để tạo nên sự khác biệt

Bàn tay cho bạn ăn cũng chính là bàn tay vặn cổ bạn
Người Đức Do Thái đang trong quá trình hợp nhất 1930
Người Libang bị ru ngủ bởi cảm giác an toàn giả tạo 1975

Vấn đề thậm chí còn có tính tổng quát hơn, nó nhằm vào bản chất của chính kiến thức thực nghiệm. Nhiều thứ tỏ ra có ích trong quá khứ cho đến khi đột nhiên không còn hữu ích nữa & những gì chúng ta học được trong quá khứ, nếu nhẹ nhất thì trở nên sai lầm hoặc không liên quan, còn nặng thì gây ra lạc lối nghiêm trọng

Lưu ý rằng sau mỗi sự kiện, bạn bắt đầu dự đoán khả năng xảy ra của các yếu tố ngoại lai theo hướng cục bộ, nghĩa là trong phạm vi của quá trình vừa mới làm bạn ngạc nhiên, chứ không phải ở một nơi nào khác
Sau khủng hoảng tài chính 1987, tháng 10 hàng năm giới tài chính lại đón chờ khủng khoảng tiếp theo

Việc ngây thơ coi những gì quan sát được từ quá khứ như một cái gì đó điển hình hay đại diện cho tương lai chính là nguyên nhân duy nhất khiến chúng ta không thể hiểu được Thiên Nga Đen

Được đào tạo để trở nên đần độn

Tôi không hề hấn gì khi dám chấp nhận rủi ro, nhưng làm ơn đừng tự cho rằng mình cẩn trọng & cư xử như kẻ bề trên với các cty khác, người ta không dễ bị tác động bởi TND như cty của anh đâu
1998 Long Term Capital Management
2006 Amaranth lỗ 7 tỷ USD sau vài ngày giao dịch

Một TND có liên quan đến nhận thức
TND chính là vấn đề của một gã khờ (không phải ông hàng thịt)

Các sự cố cần được xem xét dưới thước đo thời gian tương đối, chứ không phải tuyệt đối: những trận động đất kéo dài trong vài phút, sự kiện 11/9 kéo dài trong vài giờ, nhưng những biến đổi lịch sử và công nghệ đều là những Thiên Nga Đen kéo dài suốt nhiều thập kỷ

TND tích cực cần nhiều thời gian để phát huy tác dụng trong khi những hiện tượng tiêu cực thì diễn ra rất nhanh – phá hoại bao giờ cũng dễ dàng & nhanh chóng hơn xây dựng rất nhiều (nổ vài giờ vs xây dựng lại mất 2 năm –> 7000 lần)

Vấn đề quy nạp của Humme
Humme là người vui tính & lịch lãm, hào hứng tham dự các cuộc họp văn nghệ sĩ & các buổi trò chuyện thân mật

Bạn đang phải đối mặt với một sự cố bất lợi ư? Đừng lo lắng. Ai biết được, biết đâu nó hóa ra lại có ích cho bạn thì sao. Việc hoài nghi kết quả của một hậu quả sẽ khiến bạn giữ được điềm tĩnh

Điểm mà tôi thấy thú vị nhất ở Sextus là sự hòa trộn hiếm hoi giữa triết học & khả năng ra quyết định trong thực tiễn của ông. Ông là mẫu người của hành động

Mất thêm 14 thế kỷ nữa ( sau những công trình của y học thực nghiệm) y học mới thay đổi & trở nên phản giáo điều, không tin vào lý thuyết, mang tính hoài nghi sâu sắc & thực chứng! Bài học ở đây là gì? Nhận thức vấn đề đó không mang nhiều ý nghĩa – đặc biệt khi bạn có các mối quan tâm đặc biệt & các thể chế vị kỷ đang hoạt động

1690, Pierre – Daniel Huet, Plilosophical Treatise on the Weaknesses of the Human Mind (Chuyên luận triết học về những điểm yếu của bộ não con người). Huet đã trình bày những luận cứ chống lại thuyết nhân quả vốn có sức thuyết phục khá mạnh mẽ, chẳng hạn như ông nói rằng bất kỳ sự kiện nào cũng có thể sinh ra từ hằng hà sa số nguyên nhân

Cả Huet lẫn Bayle đều là những người có học thức uyên bác & dành cả đời để đọc. Học vấn uyên bác rất quan trọng, nó là dấu hiệu của tính ham học hỏi chân thành, đi kèm với một trí óc phóng khoáng & khát khao tìm hiểu ý tưởng của người khác. Không bao giờ cảm thấy hài lòng với những kiến thức của mình & chính sự không hài lòng ấy là tấm chắn tuyệt vời để bảo vệ họ khỏi chủ nghĩa hiện thực Plato, tức là những biện pháp đơn giản hóa của một vị giám đốc 5 phút, hay tính tầm thường của một học giả quá chú tâm vào các tiểu tiết. Quả thật, học rộng mà không uyên thâm có thể dẫn đến nhiều thảm kịch

Tôi không muốn trở thành con gà tây (sẽ bị thịt): với mục tiêu chính là không trở thành gã khờ trước những sự kiện có ý nghĩa. Chấm hết

a) chúng ta tập trung vào những phân khúc được chọn sẵn từ những gì đã được chứng kiến & khái quát chúng để áp đặt lên những gì chưa đc chứng kiến: đây là lỗi chứng thực
b) chúng ta tự lừa dối mình bằng những câu chuyện nhằm thỏa mãn cơn khát triết học Plato về những hình mẫu đặc trưng: một lối ngụy biện tường thuật
c) chúng ta cư xử như thể Thiên Nga Đen không hề tồn tại. Bản chất con người không được lập trình để đón nhận những hiện tượng Thiên Nga Đen
d) những gì chúng ta nhìn thấy k nhất thiết phải có ở đó. Lịch sử che dấu Thiên Nga Đen & khiến chúng ta nghĩa sai về khả năng xảy ra của các hiện tượng này: đây là sự bóp méo các bằng chứng thầm lặng
e) chúng ta “đi bằng đường hầm”: tức là chỉ tập trung vào một số ít nguồn gốc đã được xác định rõ về tính bất định & một danh sách quá chi tiết về các Thiên Nga Đen (khiến chúng ta không dễ gì nhìn thấy các hiện tượng khác)
a) b) c) d) e) thực chất chỉ là một

không có bất kỳ bằng chứng nào vs có bằng chứng cho thấy không có

Nguụy biện xoay vòng (round-trip fallacy)
hầu hết những kẻ khủng bố là người Hồi giáo
hầu hết những người Hồi giáo đều là khủng bố
(1 tỷ người đạo Hồi vs 10 000 quân số khủng bố)

Vấn đề này đã trở thành căn bệnh kinh niên: Nếu bạn nói với mọi người rằng chìa khóa dẫn đến thành công không phải lúc nào cũng là kỹ năng, họ sẽ hiểu là thành công không phải là nhờ vào kỹ năng mà hoàn toàn dựa vào may mắn

Đặc trưng miền ( domain specificity)

Chúng ta phản ứng trước một thông tin k phải do tính logic của nó mà do bối cảnh xung quanh và mức độ ăn nhập của nó trong hệ thống cảm xúc – xã hội của chúng ta

NED ( No Evidence of Disease)
END (Evidence of No Disease) ngụy biện xoay vòng

Tôi biết phát ngôn nào là sai nhưng không cần thiết phải biết phát ngôn nào là đúng

Bạn có thể tiến gần hơn đến sự thật nhờ vào các ví dụ tiêu cực chứ không phải nhờ vào chứng cứ! Việc xây dựng một quy luật chung từ những sự việc đã qua quan sát là một sai lầm. Trái với hiểu biết thông thường, khối lượng kiến thức của chúng ta không tăng lên nhờ vào các quan sát chứng thực, cũng giống kiến thức của con gà vậy

Chủ nghĩa hoài nghi nữa phần phiến diện Karl Popper

Chúng tôi là những người đưa ra quyết định dựa theo thực nghiệm, là người hiểu được rằng tính bất định chính là ngành nghiên cứu dành cho mình, và rằng hiểu được cách hành động trong những điều kiện thông tin không đầy đủ chính là mục tiêu cao nhất & cấp thiết nhất của loài người

Tuy nhiên bao giờ bạn cũng tự tin hơn khi kết luận điều gì là sai so với khi kết luận điều gì là đúng. Không phải thông tin nào cũng quan trọng như nhau

hay có xu hướng tìm kiếm sự chứng thực (confirmation bias) thiên kiến chứng thực

Chính quá trình tìm kiếm điểm yếu của bản thân đã giúp những người đó trở thành bậc thầy về cờ vua, chứ việc tập luyện cờ vua không biến họ thành người theo chủ nghĩa hoài nghi được

George Soros, khi đưa ra một dự đoán tài chính, luôn tìm kiếm những trường hợp có khả năng bác bỏ lý thuyết ban đầu. Có lẽ đây mới đích thực là sự tự tin: khả năng nhìn nhận thế giới mà không cần phải tìm kiếm các dấu hiệu để thõa mãn cái tôi của mình

Sự ngu xuẩn của việc chứng thực: chúng ta hay có xu hướng tìm kiếm sự chứng thực – confirmation bias, thiên kiến chứng thực

Cùng 1 dữ liệu: người A Rập & người Israel, Đảng Dân Chủ & Đảng Công Hòa

Nghịch biện con quạ của Hempel
Chỉ cần cho rằng ” tất cả thiên nga đều màu trắng” đồng nghĩa với “tất cả những vật thể không có màu trắng đều không phải là thiên nga”

Hiếm khi nào chúng ta kiểm soát được căn bệnh lý thuyết hóa này: nó chủ yếu thuộc về cấu trúc cơ thể con người, là một phần của sinh vật học, do đó, đấu tranh với nó là đấu tranh với chính bản thân mình

Vì thế, việc những người theo chủ nghĩa hoài nghi cổ đại khuyên con người nên kiềm chế việc đưa ra các phán đoán sẽ đi ngược lại bản chất của chúng ta

Hợp lý hóa hậu kiểm (post hoc rationalization)

nhận thức về thuyết nhân quả chính là nền tảng của sinh vật học

tưởng tượng ý thức của bạn là 1 chiếc bàn trong thư viện. Việc chèn nén sẽ mang ý nghĩa sống còn đối với hiệu quả hoạt động ý thức. Conscious memory/working memory

Hoàn cảnh khiến chúng ta phải đơn gian hóa cũng chính là hoàn cảnh khiến chúng ta nghĩ rằng thế giới này ít ngẫu nhiên hơn bản chất thực của nó

Cả công trình nghệ thuật lẫn công trình khoa học đều là sản phẩm phát sinh từ nhu cầu cắt giảm chiều kích & áp đặt trình tự nào đó lên mọi vật. Hãy nghĩ về thế giới xung quanh bạn, nơi chứa đựng hàng tỷ tỷ chi tiết. Hãy cố gắng mô tả nó và bạn sẽ thấy bản thân có xu hướng móc nối những gì mình đang nói. Một cuốn tiểu thuyết, một câu chuyện, một truyện thần thoại, hay truyện cổ tích đều có cùng một chức năng: giúp ta tránh được sự phức tạp của thế giới & bảo vệ ta khỏi tính ngẫu nhiên của thế giới đó. Những câu chuyện thần thoại cũng giúp chúng ta sắp xếp lại trật tự trong nhận thức & lĩnh hội được “sự hỗn loạn trong trãi nghiệm của con người”

Quả thật, những rối loạn tâm lý nghiêm trọng thường khiến người ta cảm thấy mất kiểm soát, hay mất khả năng “cảm nhận ý nghĩa” đối với môi trường của chính mình

Thật thú vị là vẫn chính niềm khao khát khám phá trình tự ấy lại được áp dụng đối với các mục tiêu khoa học – không giống như nghệ thuật, mục tiêu của khoa học (đã được xác lập) là phải đạt đến chân lý, chứ không phải để khiến bạn hạnh phúc hay cảm thấy có tổ chức hơn. Chúng ta có xu hướng sử dụng kiến thức như một liệu pháp chữa bệnh

Xác suất trở thành kẻ sát nhân của từng nhân vật > 100%, > 200%

Xu hướng nhận thức & áp đặt của chúng ta đối với tính tường thuật & tính nhân quả chính là triệu chứng của cùng một căn bệnh – giảm bớt chiều kích. Duy trì dòng chảy thời gian theo cùng một hướng

Trí nhớ có tính động – chứ không phải tĩnh – giống như một tờ giấy mà trên đó những đoạn văn mới (hay phiên bản mới của đoạn văn đó) liên tục được lưu lại nhờ sức mạnh của thông tin đến sau

Trí nhớ giống như một cỗ máy động có chức năng tự chỉnh sửa: bạn ghi nhớ lần cuối cùng mình nhớ một sự kiện & thay đổi nội dung của sự kiện đó tại thời điểm ghi nhớ một sự kiện mới sau đó mà không hề nhận ra

Những gì có ý nghĩa phù hợp với thông tin nhận được sau đó sẽ được ghi nhớ sâu hơn

Xem xét hành vi của những người bị hoang tưởng

Sự tường thuật của một người điên
Hai người có thể theo đuổi hai niềm tin trái ngược nhau vốn cùng bắt nguồn từ một dữ liệu
Một người có thể có hàng triệu cách giải thích, nhưng lời giải thích đúng thì chỉ có một mà thôi, dù điều đó có nằm trong phạm vi hiểu biết của chúng ta hay không

Nhà logic học W.V.Quine đã chứng minh rằng có tồn tại các nhóm diễn giải & nguyên lý nhất quán có thể thích hợp với một chuỗi sự việc nào đó

Đơn giản vì một người có thể có hàng tỷ cách dịch một câu văn

Thoát khỏi lối ngụy biện tường thuật: Bằng cách đưa ra các phỏng đoán & tiến hành thí nghiệm. Đưa ra những dự đoán có thể kiểm tra được

Làm thế nào để bạn có thể dứt bỏ sự day dứt dai dẳng này? Đừng cố tìm cách tránh nghĩ về nó: điều này gần như chắc chắn sẽ phản tác dụng. Giải pháp thích hợp hơn hết là hãy tăng tính tất yếu của một sự kiện. Này, nó buộc phải xảy ra & lo lắng cũng chẳng có ích gì

Bằng phương pháp tường thuật, dành ra 15 phút mỗi ngày để ghi lại các vấn đề phát sinh trong ngày sẽ thật sự cảm nhận rõ hơn về những gì đang xảy ra với mình

Hãy luôn có sẳn một cuốn sổ ghi chép là điều tối thiểu mà bạn có thể làm trong những tình huống này

Con người thường có xu hướng tự lừa dối mình bằng lối tường thuật về “bản sắc dân tộc” -> hoàn toàn bịa đặt.
Phân biệt bằng giới tính, tầng lớp xã hội & nghề nghiệp

Tất cả những gì bạn cần nói là bạn không biết gì hết!

Chúng ta học hỏi từ sự lặp lại – và phải trả giá bằng những biến cố chưa từng xảy ra trước đây

Sức hút của những thứ giật gân >< thống kê trừu tượng. Vấn đề ở đây là lối văn tường thuật có thể “gây chết người” nếu sử dụng không đúng chỗ

Não vận hành theo 2 hệ thống
Hệ thống 1: suy nghiệm & thiên kiến (cảm xúc)
Hệ thống 2: suy ngẫm & tư duy (thường quên sử dụng)
Đặc tính quan trọng của Hệ thống 1 chính là chúng ta sử dụng nó mà không hề hay biết

Làm cách nào để tránh lối liên tưởng tường thuật. Ủng hộ hoạt động thực nghiệm hơn hình thức kể chuyện, thực nghiệm hơn lịch sử & kiến thức lâm sàng hơn lý thuyết

Bạn chỉ cần 1 hệ tư tưởng ủng hộ một nhóm kiến thức nào đó hơn các nhóm khác
x Nguyên nhân từ những suy xét táo bạo hoặc kết quả thực nghiệm chứ không phải những mẫu chuyện đơn thuần
x Dự đoán & lưu lại một bản sao các dự đoán ấy

Các hoạt động tri thức, khoa học & nghệ thuật đều thuộc Extremistan: tập trung cao độ về thành công với một số ít những người chiếm thắng chia nhau phần lớn tài sản -> bị trừng phạt 2 lần. Chúng ta sống trong một xã hội nơi sự tưởng thưởng được dựa trên ảo tưởng về những thứ có tính quy mô. Hệ thống khen thưởng chịu tác động của hocmon trong chúng ta cũng đòi hỏi những kết quả mang tính hữu hình & ổn định

Hãy tin tôi đi, rất khó giải quyết những hậu quả mang tính xã hội khi thất bại cứ liên tục xuất hiện. Chúng ta là những động vật mang tính xã hội, còn chính những người khác mới chính là địa ngục

Trong môi trường sơ khai, những thứ có liên quan chính là những thứ giật gân. Môi trường hiện đại, bị hệ thống sinh học dẫn dắt, hướng sự chú ý đến những gì gây cảm xúc mạnh mẽ – chứ không phải những gì có liên quan( trong khi đó những thứ liên quan thường nhàm chán và không tạo ra cảm xúc đặc biệt nào)

Khái niệm hài lòng: phần thưởng tức thì & phần thưởng trì hoãn, chúng ta vẫn khá hơn loài thú nhưng không nhiều

Nhưng điều này có vẻ không đúng đối với các mối quan hệ phi tuyến có lẽ “không lời nào có thể diễn đạt thõa đáng”

Sự phát triển theo tuyến tính không phải là một quy chuẩn

Quá trình so với kết quả

Thậm chí xét về mặt kinh tế, những cá nhân đi săn TND không phải là người kiếm được nhiều tiền. Lợi nhuận thu được từ các phát hiện thành công thấp hơn rất nhiều so với những gì bạn nhận được qua hoạt động đầu tư tài chính

Các nhà đầu tư mạo hiểm thành công hơn chủ doanh nghiệp, nhà xuất bản kiếm lợi nhiều hơn nhà văn, nhà buôn làm tốt hơn nghệ sĩ

Bản chất con người, hạnh phúc & những phần thưởng phập phù
Niềm hạnh phúc khoái lạc
hệ thống thõa mãn của bạn nhanh chóng bị bão hòa & không tạo được trạng thái cân bằng cảm xúc

Niềm hạnh phúc của bạn phụ thuộc rất nhiều vào số lượng cảm xúc tích cực ” ảnh hưởng tích cực” – hơn là so với cường độ của chúng. Tin tốt thì trước hết phải là tin tốt, còn tốt như thế nào không quan trọng.

“phép tính khoái lạc” (hedonic calaclus) nỗ lực cho một chiến thắng huy hoàng sẽ không mang đến cho bản phần thưởng nào cả

Hàng nghìn năm nay, thức ăn & nước uống là hai yếu tố quan trọng nhất khiến chúng ta thõa mãn (dĩ nhiên còn một vài thứ khác riêng tư hơn) & dù luôn cần những thứ ấy nhưng chúng ta cũng nhanh chóng đạt đến trạng thái bão hòa

Thật không may, chiến lược đúng đắn cho môi trường hiện tại của chúng ta có thể không tạo ra phần thưởng nội tại & phản hồi tích cực

Khi áp dụng theo hướng ngược lại, đặc điểm ấy cũng đúng với tâm trạng đau khổ của con người. Thà nếm trải mọi đau khổ trong một khoảng thời gian ngắn còn hơn kéo dài dai dẳng

Căn phòng chờ hy vọng/ Cái bẫy ngọt ngào của dự liệu

Quả thực, “hãy thận trọng với ước muốn của mình” có lẽ khoảng thời gian trước khi có được thành công từ biến cố TND là thời điểm cô hạnh phúc hơn cả

Sự bất cân xứng của hậu quả – dù tích cực hay tiêu cực

Có vẻ tầm thường khi nói rằng chúng ta cần nhiều thứ ở người khác, nhưng thực ra chúng ta còn cần ở họ nhiều hơn ta tưởng, đặc biệt là phẩm cách & sự tôn trọng
nhưng chúng ta lại có thể tự do chọn lựa bạn bè đồng lứa

Anh chia mọi người làm hai loại: loại có thể kết nối các điểm, bất kể có dc sinh ra ở Brooklyn hay không & loại không thể kết nối các điểm, bất kể trình độ học vấn hay vốn hiểu biết

Mất máu hoặc là nổ tan tành
Gà tây vs những người luôn chuẩn bị cho những sự kiện trọng đại nằm ngoài dự tính của người khác

Về ngắn hạn, thuộc tính của Extramistan là trông có vẻ ít rủi ro hơn bản chất thực của nó

Có một số hoạt động kinh doanh mạo hiểm, mà theo đó người ta ít khi thắng lớn nhưng lại hay thua nhỏ, là thứ đáng tham gia nếu người khác đều là những kẻ ngốc nghếch & nếu bạn có sức bền về thể lực & trí lực
khả năng chịu đựng sự lăng mạ, phần thưởng bị trì hoãn

Chính cường độ tiếp cận thông tin quá lớn đã hủy hoại cuộc sống của Nero. Báo cáo về tình hình đầu tư 1 tuần/lần vs 1 phút/lần
Khía cạnh cảm xúc của anh cũng tốt hơn khi làm việc với danh mục đầu tư của chính mình so với khi quản lý danh mục của khách hàng

Anh từ chối không xem bất kỳ bảng số liệu phân tích nào ngắn hơn 10 năm

Trong gần 20 năm làm nghề giao dịch viên, Nero chỉ có 4 năm ăn nên làm ra. Đối với anh, như thế là quá đủ. Tất cả những gì anh cần là một năm thành công trong một thế kỷ

Anh chỉ cần thể hiện thái độ khinh miệt khi muốn từ chối một khách hàng nào, việc này chẳng lấy gì làm khó khăn cả. Hành động này là thiếu suy xét: Nero không quan tâm nhiều đến cảm giác của họ & cứ thoải mái biểu lộ ngôn ngữ cơ thể của mình, những cử chỉ lịch thiệp vốn bị xem là quá lỗi thời. Người ta sẽ tin bất kỳ những gì bạn nói miễn là bạn đừng để cho họ thấy mình thiếu tự tin; cũng giống như động vật họ có thể phát hiện ra vết ” rạn nứt” dù là nhỏ nhất trong sự tự tin của bạn trước khi bạn kịp bộc lộ nó. Bí quyết ở đây chính là hãy cư xử càng mềm mỏng càng tốt. Điều này dễ thực hiện hơn rất nhiều so với việc thể hiện sự tự tin bằng cách tỏ ra quá lịch sự hay thân thiện; bạn có thể kiểm soát người khác mà không xúc phạm đến sự nhạy cảm của họ. Nero nhận ra rằng, trong kinh doanh nếu hành động như một kẻ thua cuộc thì bạn sẽ bị đối xử như một kẻ bại trận – bạn là người đặt ra tiêu chuẩn cho chính mình. Không có một biện pháp đánh giá tốt xấu nào tuyệt đối cả. Điều quan trọng không phải là nội dung mà là cách bạn thể hiện nội dung đó với người khác.
Tuy nhiên, bạn cũng cần tự chủ & duy trì sự trầm tĩnh của một “nhà vô địch Olympic” trước mặt người khác

Anh làm việc này một cách chậm rãi, điều đó càng làm nỗi bật sự đối lập giữa bản chất của hành động & sự bình thản khi xé vụn tờ giấy
Nero vẫn tập trung vào hành động từ tốn ấy, lòng cảm thấy hoan hỉ bởi anh đã đứng lên vì niềm tin của mình và vì tính mỹ học của hành động mình đang thực hiện. Sự kết hợp giữa tính tao nhã & phẩm cách khiến bạn cảm thấy rất hồ hởi

Ngụy biện bằng chứng thầm lặng

Lịch sử là một chuỗi các sự kiện được xem xét trong ảnh hưởng của trình tự diễn ra sau đó

Thiên kiến này mở rộng đến cả các yếu tố tạo nên sự thành công của các tư tưởng & tôn giáo, đến ảo tưởng về kỹ năng trong nhiều ngành nghề, đến thành công trong các hoạt động nghệ thuật, đến tranh luận giữa phẩm chất nội tại & trải nghiệm cá nhân đến những sai lầm trong việc sử dụng chứng cứ tại tòa án, đến những ảo tưởng về tính logic của lịch sử – và dĩ nhiên, nghiêm trọng nhất là, đến nhận thức của chúng ta về bản chất của các biến cố cực độ

Đây không chỉ là vấn đề về lịch sử, mà đó còn là cách chúng ta xây dựng ví dụ mẫu & thu thập bằng chứng trong mọi lĩnh vực
tích cực or tiêu cực hơn so với bản chất
cái cân chạy sai

Thuật ngữ thiên kiến còn thể hiện bản chất định lượng tiềm năng của điều kiện đó: Bạn có thể tính toán & hiệu chỉnh mức độ bóp méo sự thật bằng cách xem xét cả số lượng người chết lẫn người sống, thay vì chỉ mỗi người còn sống

Vấn đề ở chỗ không phải ai cũng có khả năng kết hợp được chủ nghĩa hoài nghi & chủ nghĩa thực nghiệm
Vấn đề là, chủ nghĩa thực nghiệm của ông muốn chúng ta chứng thực chứ không phải phản bác

Sợ thờ ơ trước bằng chứng thầm lặng là đặc tính cố hữu trong phương pháp nghiên cứu các tài năng hạng nhất, đặc biệt là trong những hoạt động kiểu được ăn cả ngã về không

tài năng không đến nỗi độc nhất vô nhị như chúng ta vẫn nghĩ

Họ không xét đến những chú chim sơn ca trong các tác phẩm cổ đại. Xin lưu ý rằng gần 2 thế kỷ trước, con người đã có thói quen lý tưởng hóa quá khứ của mình cũng giống như chúng ta của ngày hôm nay đang lý tưởng hóa “ngày hôm qua”

Để hiểu được thành công & phân tích điều gì đã làm nên nó, chúng ta cần nghiên cứu những đặc điểm hiện hữu trong thất bại

Nhờ vào cơ chế của thuyết tiền định truy hồi về quá khứ, chúng ta sẽ tìm thấy “nguyên nhân” – thật vậy, chúng ta cần phải tìm thấy nguyên nhân

Các bác sĩ: hiệu quả của thuốc: hoài nghi mạnh mẽ
nhưng thiên kiến trong cuộc sống cá nhân hay trong hoạt động đầu tư

Một khía cạnh của bản chất con người – khía cạnh cho phép chúng ta kết hợp chủ nghĩa hoài nghi khắt khe nhất với tính cả tin nghiêm trọng nhất

Có một thuộc tính xấu xa trong thiên kiến này. Nó ẩn mình giỏi nhất khi ảnh hưởng của nó ở mức nghiêm trọng nhất. Không nhìn thấy được những con chuột chết: loại trừ khỏi bằng chứng

“vóc dáng của vận động viên bơi lội”
Những gì bạn thấy & không thấy

Chúng ta chỉ thấy được những hậu quả rõ ràng & hiện hữu chứ không nhìn thấy được những hậu quả vô hình, ít rõ ràng hơn. Tuy nhiên những hậu quả vô hình có thể – không, phải nói là nhìn chung thường có ý nghĩa hơn

Bastiat. Nếu tác giả của một hành động phải chịu những hậu quả cả tiêu cực lẫn tích cực thì quá trình học tập của chúng ta sẽ diễn ra rất nhanh chóng. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ thường thì tác giả của hành động sẽ chỉ nhận được những hậu quả tích cực hữu hình, còn hậu quả tiêu cực, vô hình lại rơi vào người khác & kèm theo đó là một chi phí tịnh cho xã hội

Hãy dũng cảm xem xét những hậu quả thầm lặng khi đứng trước một kẻ hoạt động nhân đạo lừa đảo

“Tôi là một người dám chấp nhận rũi ro”

Nghĩa trang yên nghĩ của những nhà hàng thất bại rất tĩnh lặng

Danny Kahneman đã đưa ra bằng chứng cho thấy chúng ta chấp nhận rủi ro không phải xuất phát từ sự can đảm mà từ sự ngu dốt & mù quáng trước khả năng xảy ra của rủi ro đó

Việc có được thành công nhờ may mắn không có nghĩa là chúng ta nên tiếp tục mạo hiểm với những rủi ro tương tự

Loài người nên tận hưởng hạnh phúc & cố gắng giữ gìn những gì chúng ta có được nhờ may mắn bằng việc trở nên thận trọng hơn

Một sai lầm còn nghiệm trọng hơn về bản chất con người: Đó là niềm tin cho rằng con người sinh ra để hiểu thiên nhiên & bản chất của chính mình, và rằng quyết định của chúng ta đã & đang dựa trên sự lựa chọn của chính chúng ta. Tôi xin được phản bác điều này. Có quá nhiều bản năng chi phối chúng ta. Chúng ta là loài động vật luôn đi tìm kiếm lời giải thích là những người luôn có xu hướng cho rằng mọi việc đều có một nguyên nhân tương tự nhau & chộp lấy nguyên nhân nào rõ ràng nhất làm lời giải thích. Tuy nhiên, k phải lúc nào cũng có những cái bởi vì rõ ràng mà trái lại, thường không có gì cả, thậm chí là một tia sáng nhỏ về những lời giải có thể có. Nhưng bằng chứng thầm lặng đã che phủ sự thật này

Ý thứ 2 hơi đáng lo hơn ý thứ nhất: Sự thích hợp trong tiến hóa là một thứ gì đó luôn không ngừng bị phóng đại & thêu dệt bởi nhóm người xem nó là chân lý

Tiến hóa là một chuỗi may rủi, nhưng rủi nhiều may ít, và bạn chỉ thấy những gì tốt đẹp mà thôi

Sự hiện diện của tôi ở đây là một biến cố có xác suất thấp & tôi có xu hướng quên béng nó đi

Lý lẽ của điểm quy chiếu như sau: Đừng tính toán các khả năng thông qua lợi thế chiến lược của tay cờ bạc thắng cuộc, mà phải xuất phát từ tất cả những ai tham gia vào nhóm đánh bạc ngay từ đầu
Nhưng từ điểm quy chiếu của người thắng bạc (đây mới là điểm mấu chốt, chúng ta không tính đến những người thua bạc) một chuỗi dài chiến thắng sẽ xuất hiện một cách quá khác thường đến mức không thể lý giải nổi đó là nhờ may mắn

Lưu ý rằng một “tiến trình lịch sử” chỉ là một chuỗi các con số theo thời gian. Những con số này có thể nói lên mức độ giàu có, khả năng thích nghi, cân nặng & mọi thứ

Khái niệm “bởi vì” đầy hào nhoáng
Chúng ta là loài động vật luôn đi tìm kiếm lời giải thích, là những người luôn có xu hướng cho rằng mọi việc đều có một nguyên nhân tương tự nhau & chộp lấy nguyên nhân nào rõ ràng nhất làm lời giải thích. Tuy nhiên, không phải lúc nào cũng có những cái bởi vì rõ ràng mà trái lại, thường không có gì cả, thậm chí là một tia sáng nhỏ về những lời giải có thể có. Những bằng chứng thầm lặng đã che phủ sự thật này

Vì vậy, các bệnh dịch không nhất thiết phải có đặc điểm là chừa lại vài người như chúng ta. Bất cứ lúc nào bạn còn hiện hữu thì đừng vội tìm kiếm nguyên nhân & kết quả

Hệ thống giáo dục buộc học sinh phải cố nặn ra đáp án cho các nội dung môn học & khiến chúng ta thấy hỗ thẹn vì k đưa ra được ý kiến hoặc vì đã thốt lên rằng “tôi không biết”

Xin lưu ý rằng tôi hoàn toàn k có ý nói nguyên nhân k hề tồn tại đừng sử dụng luận chứng này để cố tránh việc học hỏi từ lịch sử. Tất cả những gì tôi muốn nói chính là nó không quá đơn giản như bạn nghĩ; hãy tỏ ra hoài nghi những cái “bởi vì” & cẩn thận ứng phó với nó – đặc biệt là trong những tình huống bạn nghi ngờ có bằng chứng thầm lặng

Hệ thống tri giác của chúng ta k thể phản ứng lại những gì k hiện ra trước mắt hoặc những gì k đánh thức được sự quan tâm về mặt cảm xúc trong mỗi con người

Tony có một sở thích khác thường là tìm cách kiếm nhiều tiền với ít nỗ lực nhất có thể, chỉ nhằm mục đích tiêu khiển mà không hề cảm thấy căng thẳng, không cần công việc văn phòng, không hội họp, anh chỉ đơn giản là kết hợp các thương vụ làm ăn vào cuộc sống riêng tư của mình

Phương châm của Tony là “Tìm xem ai là kẻ ngốc”
Rõ ràng, kẻ ngốc thường là các ngân hàng

Dù không có học thức cao nhưng Tony vô cùng hiếu kỳ trước kết cấu của thực tế & sự hiểu biết của chính mình

Plato & phản Plato
Ngụy biện cờ bạc Ludic fallacy

Phổ biến trong quân đội qua khẩu hiệu: ẩn số không biết (tương phản với ẩn số đã biết)

Trong cuộc sống, bạn không thể biết được các khả năng; bạn cần phải khám phá ra chúng, và người ta cũng không định nghĩa được nguồn gốc của bất định

Khái niệm về xác suất vẫn còn mơ hồ, như nó vốn dĩ phải thế, bởi sự mơ hồ ấy là bản chất tự nhiên của bất định. Xác suất là một ngành đại cương (liberal art), nó là con đẻ của chủ nghĩa hoài nghi chứ không phải công cụ để thõa mãn tham vọng tìm ra các phép toán nhiệm màu & những điều chắc chắn của những người lúc nào cũng kè kè máy tính trong tay

Hãy tóm tắt “ý tưởng của mình” trong khi đứng bằng một chân. Những thứ được tô điểm & chủ quan kiểu Plato sẽ tự động nổi lên bề mặt

Chúng ta lo lắng về những gì đã xảy ra chứ không phải là những gì lẽ ra đã xảy ra nhưng lại không xảy ra

Hãy tắt tivi, hạn chế thời gian đọc báo, không thèm đọc blog. Hãy rèn luyện để có thể đưa ra những quyết định dưạ trên khả năng lý luận của chính mình, tống cổ Hệ thống 1 ra khỏi những quyết định quan trọng

Tự rèn luyện để nhận ra sự khác biệt giữa những thứ giàu cảm xúc & những thứ dựa theo kinh nghiệm

Việc cách ly mình khỏi sự độc hại của thế giới này còn mang đến một lợi ích: khiến bạn hạnh phúc hơn

Luôn ghi nhớ sự hiểu biết nông cạn của chúng ta về xác suất, nơi sản sinh ra mọi khái niệm trừu tượng. Bạn không nhất thiết phải nỗ lực hơn nữa để hiểu biết sâu sắc hơn về thế giới xung quanh. Trước tiên, hãy học cách tránh “đi đường hầm”

Khả năng tập trung là một ưu điểm lớn nếu bạn là anh thợ sửa đồng hô, bác sĩ giải phẫu não hay kỳ thủ cờ vua. Nhưng “tập trung” là việc sau cùng bạn cần làm khi đối mặt với sự bất định (chính sự bất định mới cần phải tập trung, không phải bạn). Sự tập trung này sẽ biến bạn thành kẻ ngốc; nó sẽ chuyển thành những vấn đề về dự đoán mà chúng ta sẽ gặp trong phần tiếp theo. Dự đoán, chứ không phải tường thuật, mới chính là bài kiểm tra thực sự cho vốn hiểu biết của bạn về thế giới này

Chúng ta là những gã khờ ủng hộ cho những ai giúp đỡ mình vượt qua sự bất định, dù đó là một thầy bói hay các viện sĩ (ngu dốt) có nhiều công trình được xuất bản hoặc các viên chức nhà nước sử dụng phương pháp toán học dỏm

“Tương lai không phải là những gì từng xảy ra”

Sự kiêu ngạo trí thức (epistemic arrogance)

Giống như nhiều điều xảy ra trong cuộc sống, kết quả này là thứ không được định trước, có tính may rủi, bất ngờ & phải mất một thời gian để tiêu hóa

Tỷ lệ sai số 2% hóa ra lên tới 45% số người khảo sát. Đơn giản là chúng ta không đủ sáng suốt để được tin tưởng về mặt kiến thức. Tỷ lệ sai số kia thường biến thành mức 15% đến 30% tùy theo đối tượng dân số & chủ đề được nói đến

Sự đánh giá thấp đó hóa ra lại là cốt lõi trong các hoạt động nghề nghiệp của tôi

Xét theo khía cạnh này, việc phỏng đoán (điều tôi không biết nhưng có thể người khác biết) và dự đoán (điều chưa từng xảy ra) là cùng một hành động

Thông tin là thứ không tốt cho kiến thức

Có 2 cơ chế đang diễn ra ở đây: thiên kiến chứng thực (confirmation bias) lỗi chỉ chăm chăm đi tìm bằng chứng ủng hộ một mệnh đề nào đó, rồi cho rằng mệnh đề đó đúng & niềm tin bền bỉ (belief perseverance). Hãy nhớ rằng chúng ta luôn mặc định rằng các ý tưởng thuộc sở hữu của mình & sẽ rất khó để ta từ bỏ chúng

Những thứ chuyển động & những thứ không chuyển động

Các bác sĩ thực tập phải gần gũi với techne (tức “tay nghề”) & tránh xa episteme (tức “kiến thức”, “khoa học”)

Sự thiếu kiến thức và ảo tưởng vể chất lượng kiến thức của mình là 2 thứ song hành – cùng một quá trình nhưng vừa khiến bạn biết ít vừa khiến bạn hài lòng với kiến thức của mình

Vấn đề không phải là bạn có thường dự đoán đúng không, mà là các sai số tích lũy của bạn lớn đến mức nào

Trong số gần 1 triệu tài lệu về chính trị học, tài chính & kinh tế học đã xuất bản , chỉ có một lượng nhỏ kiến thức được kiểm tra về chất lượng dự đoán

không sử dụng đường cong hình chuông mà chỉ sử dụng các phương pháp thực nghiệm để quan sát dữ liệu

Vấn đề của chuyên gia: không có sự khác biệt nào giữa các kết quả dự đoán cho dù đó là của một tiến sĩ hay một sinh viên chưa tốt nghiệp
Những người có danh tiếng đưa ra dự báo tồi hơn so vớ những người không có danh tiếng

tôi không khuyên mọi người nên trở thành nhím – mà hãy trở thành cáo với một tâm hồn rộng mở

M-competitions là các nghiên cứu thực nghiệm để so sánh các phương pháp dự đoán khác nhau

Học rộng nhưng thiếu sự uyên bác cùng với bản chất hiếu kỳ có thể khiến suy nghĩ của bạn bị hạn chế & việc học hỏi trở nên rời rạc

Ngoài điều đó ra thì mọi thứ đều ổn
Các yếu tố bất ngờ có hiệu ứng một chiều với các dự án. Chi phí cao hơn và thời gian hoàn thiện kéo dài hơn

Bạn nhìn nhận thế giới trong phạm vi một khuôn mẫu

Chúng ta vẫn có thể lên kế hoạch nhưng phải luôn nhớ đến những giới hạn đó

Neo đậu (anchoring) bạn giảm bớt sự lo lắng của mình về tính bất định bằng cách tạo ra một con số & sau đó “bám” vào nó, giống như một vật bay lơ lửng trong môi trường chân không vậy

Với các dự án & công việc kinh doanh của con người, càng đợi lâu thì thời gian chờ đợi càng kéo dài

Việc dự đoán sẽ bộc lộ 3 ngụy biện:
1) Các vấn đề về tính biến thiên (variability matters) xem xét một dự đoán quá nghiêm túc mà không chú ý đến tính chính xác của nó
Đừng qua sông nếu nó có độ sâu trung bình hơn 1m

2) Sự suy biến của dự đoán khi thời gian dự đoán bị kéo dài. Chúng ta không nhận biết đầy đủ mức độ khác biệt giữa tương lai gần & tương lai xa

3) Việc hiểu lầm đặc tính ngẫu nhiên của các biến số đang được dự đoán
Chính giới hạn thấp hơn của các dự đoán (tức trường hợp tồi tệ nhất) mới có ý nghĩa với một chính sách & quan trọng hơn nhiều so với chính dự đoán

Lợi thế của việc được thực hành mỗi ngày về tính bất định, đó chính là không phải nghe bất kỳ câu chuyện tầm phào nào từ đám người quan liêu

Tôi chưa bao giờ có một viễn cảnh & chưa bao giờ có các dự đoán chuyên môn nào – nhưng ít nhất tôi biết là tôi không thể dự đoán và có một số ít người (những người mà tôi quan tâm) xem đó là một tài sản

Mô hình khám phá cổ điển như sau: Bạn tìm kiếm những điều mình biết (vd, con đường mới để đến Ấn Độ) và tìm thấy thứ mà mình không biết đã có ở đó ( Châu Mỹ)

Hầu hết mọi thứ hiện nay đều là sản phẩm của sự cầu may
Những nhà khám phá như những kẻ mộng du tình cờ va vào các kết quả nhưng không nhận thức được thứ mình đang có trong tay

“Giải pháp tìm kiếm vấn đề” Chúng ta tạo ra đồ chơi. Một vài trong số những đồ chơi này làm thay đổi thế giới

“Vận may chỉ dành cho những ai sẵn sàng đón nhận”

Popper: ông biến chủ nghĩa hoài nghi thành một phương pháp, biến một người hoài nghi thành một người có tinh thần xây dựng

Luật về kỳ vọng lặp (law of iterated expectations) nếu nghĩ rằng mình sẽ nghĩ về một điều gì đó tại một thời điểm trong tương lai, tức là tôi đã nghĩ đến điều đó ở hiện tại

Để hiểu được tương lai đến mức có thể dự đoán được nó, bạn cần phải hợp nhất nhiều yếu tố từ chính tương lai này

Nếu biết về khám phá mà mình sẽ đạt được trong tương lai, thì bạn gần như đã tạo ra được nó

Có lẽ chẳng có sự ăn cắp ý tưởng nào cả: Bản thân thông tin đã có giải pháp tồn tại chính là một phần lớn trong giải pháp đó

Lập luận của Poincare rất đơn giản: khi dự đoán về tương lai, mức độ chính xác của bạn về các động lực của quá trình mà bạn đang định hình phải ngày càng cao hơn, vì tỷ lệ sai số của bạn sẽ tăng lên rất nhanh chóng. Không thể nào là gần chính xác vì các dự đoán của bạn sẽ suy yếu một cách bất ngờ – cuối cùng bạn cần phải chỉ ra được những điều đã xảy ra với độ chính xác vô hạn.

“bài toán 3 vật thể của Poincare: nếu chỉ có 2 hành tinh trong hệ mặt trời, bạn có thể dự đoán vô hạn định về hành vi của những hành tinh này. Nhưng nếu thêm 1 vật thể thứ 3, ví dụ, sao chổi thật nhỏ giữa 2 hành tinh này, lúc đầu sẽ không gây ra tác động hay độ lệch nào, nhưng theo thời gian ảnh hưởng của vật nhỏ bé này đến 2 hành tinh kia có thể sẽ bùng phát. Những khác biệt nhỏ ở nơi mà vật thể nhỏ bé này tọa lạc rốt cuộc sẽ điều khiển tương lai của 2 vật thể khổng lồ kia
Thật đáng tiếc, thế giới chúng ta lại phức tạp hơn rất nhiều so với bài toán 3 vật thể; nó chứa đựng nhiều hơn 3 vật thể. Chúng ta đang đối mặt với thứ được gọi là hệ động lực – còn thế giới mà chúng ta chứng kiến lại quá nhiều so với một hệ động lực

Giả định về khó khăn của việc dự đoán số nhánh cây mọc ra từ một cái cây; ở mỗi chạc cây, chúng ta có cấp số nhân về các nhánh cây mới

Michael Berry: dự đoán chuyển động của các quả bóng bida trên bàn:
để đoán được chính xác lần va chạm thứ 9, bạn cần phải tính đến lực kéo hấp dẫn của người đứng cạnh bàn
để ước tính cú va chạm thứ 56, mọi vật thể cơ bản của vũ trụ đều cần phải hiện hữu trong các giả định của bạn. Một electron ở rìa vũ trụ, cách chúng ta 10 tỷ năm ánh sáng, phải xuất hiện trong các tính toán đó, vì nó tạo ra một hiệu ứng có ý nghĩa lên kết quả
Bây giờ, hãy xét đến một gánh nặng nữa, đó là việc kết hợp các dự đoán về nơi xuất hiện của các biến số này trong tương lai. Việc dự đoán chuyển động của một quả bóng bida trên bàn đòi hỏi bạn phải có kiến thức về các động lực của toàn vũ trụ, cho đến từng nguyên tử!

kiến thức lập dị (nerd knowledge) hay chủ nghĩa hiện thực Plato

Nhưng các tập đoàn có thể gặp khó khăn tài chính bao nhiêu tùy thích, bởi việc này sẽ trợ cấp cho những người tiêu dùng chúng ta bằng cách chuyển tiền của họ vào túi của chúng ta – càng nhiều công ty phá sản, càng tốt cho chúng ta, trừ khi các doanh nghiệp “quá lớn để thất bại” & đòi hỏi phải có trợ cấp phá sản

Với tư cách là các cá nhân, chúng ta nên yêu quý các thị trường tự do bởi vì các nhà điều hành của chúng có thể trở nên kém cỏi theo cách họ muốn

Xin nói rõ, những thứ mang tính Plato là những thứ mang tính lý thuyết, theo công thức, bảo thủ, tư lợi & được thương mại hóa, còn những thứ mang tính phản Plato là những thứ mang tính thực nghiệm, phóng khoáng & hoài nghi

Dự đoán và ý chí tự do. Và mọi thứ sẽ càng khó đoán hơn nữa khi có sự tham gia của con người nếu bạn xem họ là những vật thể sống và có ý chí tự do
Người hành động theo lý trí phải là người nhất quán: họ không thể thích táo hơn cam, cam hơn lê, rồi lại thích lê hơn táo.

Shackle, “kiến thức chưa biết” (unknowlegde)

Mô hình hành vi lý trí dưới tình huống bất định không chỉ thiếu chính xác mà còn hết sức sai lầm dưới dạng mô tả thực tế

Có nhiều cách để trở nên không lý trí + sự neo đậu (ngẫu nhiên)

Bạn phải học cách sống mà không cần có một lý thuyết tổng quát, hãy vì Chúa!

Cùng 1 dữ liệu có thể khẳng định 1 lý thuyết & cũng có thể khẳng định điều trái ngược lý thuyết đó. Nếu sống sót đến sáng mai a)bạn có nhiều khả năng bất tử b)bạn càng đến gần cái chết hơn

Gà tây a) sự an toàn b) sự nguy hiểm

Sự tử tế trước đây của một người quen:
a) khẳng định tình cảm thực sự & sự quan tâm
b) tính vụ lợi & tính toán nhằm mục đích nào đó

Thuộc tính Grue của viên lục ngọc

Phần nào trong não bộ của chúng ta dc sử dụng hiệu quả nhất? Đó chính là khả năng đưa ra các phỏng đoán trong tương lai & chơi trò suy nghĩ phản thực

Bộ não chúng ta là “một cỗ máy dự đoán”

Sự khiêm nhường trí thức (epistemic humility)
Hãy nghĩ đến một người sống rất nội tâm, luôn dằn vặt bởi nhận thức về sự ngu dốt của mình. Anh ta thiếu sự can đảm của kẻ ngốc, nhưng lại đủ dũng khí hiếm hoi để nói rằng: “Tôi không biết”. Anh ta không ngại nhìn mình như một tên ngốc, hoặc tệ hơn, một kẻ ngu dốt. Anh ta do dự, không dám khẳng định ý kiến của mình & khổ sở với hậu quả của việc nói sai. Anh ta cứ tự vấn nội tâm, tự vấn nội tâm và tự vấn nội tâm cho đến khi kiệt quệ cả thể xác lẫn tinh thần

Terence: Humo sum: Tôi là con người, và không có gì về con người mà tôi không biết

Montaigne: người thực hiện/người chống lại thuyết giáo điều: muốn được là một con người: xu hướng hoài nghi sự đa dạng theo kiểu Pyrrhon, một dạng phản giáo điều như Sextus Empiricus, đặc biệt là trong nhận thức về sự cần thiết phải trì hoãn việc phán đoán

Chúng ta được sinh ra là để tuân theo các nhà lãnh đạo – những người có thể tập hợp mọi người lại với nhau bởi việc đứng cùng các nhóm sẽ có lợi hơn việc đứng một mình. Sẽ có lợi cho chúng ta khi sai tập thể còn hơn đúng một mình. Những người nghe theo một kẻ ngu dốt đầy quả quyết thay vì một người uyên bác đầy nội tâm đã để lại cho chúng ta một vài trong số các gene di truyền của họ. Bệnh lý xã hội: Những kẻ tâm thần lôi kéo những kẻ bắt chước

Quá khứ của quá khứ & tương lai của quá khứ

tự kỷ được gọi là “sự mù tịt về trí óc”
việc mất khả năng tư duy sôi nổi, định vị bản thân trong tương lai “sự mù tịt về tương lai”

“ích lợi đoán trước” (anticipated utility)
“quá trình dự đoán dễ xúc động” (affective forecasting)
Chúng ta không học được từ các trải nghiệm quá khứ theo cách đệ quy
Chúng ta không thể học hỏi được gì từ sai sót của mình trong quá khứ để dự đoán các trạng thái cảm xúc trong tương lai

Một phần của vấn đề mang tính tổng quát hơn: con người chúng ta cần phải ít nhiều tự lừa dối chính mình

case 1 (viên đá đang tan chảy): tưởng tượng hình dáng của vũng nước mà viên đá đó tạo ra khi tan chảy
case 2 (nước từ đâu ra?): cố thiết lập lại hình dạng viên đá đã từng có. Lưu ý là vũng nước đó k nhất thiết là kết quả của 1 viên đá
case 2 khó hơn case 1 rất, rất nhiều
Quá trình tiến về phía trước thường được sử dụng trong vật lý và ứng dụng kỹ thuật; còn quá trình lùi về phía sau là cách tiếp cận lịch sử phi thực nghiệm và không thể lặp lại được

Những giới hạn ngăn cản bạn phục hồi lại trạng thái ban đầu của một quả trứng đã được rán cũng sẽ ngăn cản bạn cơ cấu ngược lịch sử

Hiệu ứng “cánh bướm ở Ấn Độ”: bướm đập cánh -> cơn bão, cơn bão -> bướm đập cánh
Sự hỗn loạn giữa hai quá trình này đang lan rộng một cách khủng khiếp trong văn hóa đại chúng

Một lần nữa, thông tin không đầy đủ/Sự mờ đục

Thế giới là thứ mờ ảo & chúng ta bị đánh lừa bởi vẽ bề ngoài

Rõ ràng, lịch sử không phải là nơi để tạo ra lý thuyết hay rút ra kiến thức tổng quát & cũng không phải là thứ giúp ích cho tương lai vì nếu không thận trọng, chúng ta có thể nhận lấy sự khẳng định tiêu cực từ lịch sử (những thứ vô giá trị) đồng thời kèm theo đó là vô số những ảo tưởng về kiến thức

Cách tiếp cận của vị bác sĩ thực nghiệm đối với phương pháp quy nạp là biết về lịch sử mà không cần rút ra lý thuyết từ đó

Học cách đọc lịch sử, có được tất cả những thông tin mà bạn có thể đạt được, đừng cau mày với những chuyện vặt, cũng đừng rút ra bất kỳ mối liên kết nào, đừng cơ cấu ngược quá nhiều – nhưng nếu làm được như thế thì cũng đừng đưa ra những tuyên bố khoa học to tát. Hãy nhớ rằng những người theo chủ nghĩa thực nghiệm hoài nghi là những người tôn trọng truyền thống. Họ dùng nó như một điều mặc định, một điểm xuất phát để hành động & không gì ngoài mục đích đó

Thuyết minh họa (epilogism)
Yogi Berra “Bạn có thể quan sát được nhiều điều bằng cách theo dõi”

Xảy ra ở tất cả các nhà lý thuyết lịch sử
Nếu càng tìm cách biến lịch sử thành điều gì đó khác với một bảng liệt kê các ghi chép để có được chút lý thuyết cỏn con, chúng ta sẽ càng gặp rắc rối

Lời khuyên là thứ rẻ tiền, rất rẻ tiền

Nhu cầu về sự tất định là điều tự nhiên đối với con người, nhưng cũng là một sự thiếu sót về trí tuệ

Hãy là kẻ ngốc đúng chỗ!

Hãy là kẻ ngốc ở những vấn đề nhỏ, chứ không phải ở vấn đề lớn

Hãy sẵn sàng. Hãy tối đa hóa khả năng bất ngờ quanh bạn

Thử & sai, đồng nghĩa với việc phải cố gắng rất nhiều

Đúng hơn là thế giới chuyển động theo những thay đổi ngẫu nhiên lớn

“Bạn cần phải biết yêu sự thất bại” Mark Spitznagel

Biến động nhưng không chìm
Chiến lược Barbell: 85 – 90% công cụ cực kỳ an toàn, 10 – 15% đầu cơ/đầu tư mạo hiểm

“Không ai biết được mọi thứ”
Tôi ngờ rằng hầu hết các doanh nghiệp thành đạt chính là những doanh nghiệp biết cách hoạt động xoay quanh khả năng không thể dự đoán vốn có & thậm chí khai thác nó

a) hãy phân biệt các sự kiện ngẫu nhiên tích cực ( một số phân khúc trong lĩnh vực xuất bản, nghiên cứu khoa học & đầu tư vốn mạo hiểm) & các sự kiện ngẫu nhiên tiêu cực ( ngân hàng & cho vay, quân đội, bảo hiểm, đầu tư ăn theo)
Và bạn sẽ dành chiến thắng nếu biết sự ngu dốt của mình nằm ở đâu, có thể nói nếu bạn là người duy nhất nhìn vào những cuốn sách chưa đọc

b) đừng tìm kiếm những gì chính xác và cục bộ. Đơn giản là đừng thiển cận. Khái niệm rằng cơ may hỗ trợ cho những thứ đã chuẩn bị sẵn – hiểu rằng mỗi sáng bạn không tìm kiếm điều gì đó đặc biệt mà làm việc chăm chỉ để tạo điều kiện cho những điều bất ngờ xuất hiện trong đời sống công việc của mình
Yog Berra,” Bạn cần phải hết sức thận trọng nếu không biết được nơi mình đang đến bởi có thể bạn sẽ không đến đó được”
Đầu tư vào khả năng chiến đấu, chứ không phải vào việc dự đoán

c) nắm bắt mọi cơ hội hoặc bất cứ thứ gì trông giống cơ hội
TNĐ tích cực cần có một bước đầu tiên: Bạn cần phải đặt mình vào tính thế dễ bị ảnh hưởng bởi chúng. Hãy làm việc chăm chỉ, không phải với công việc nhàm chán, mà hãy theo đuổi những cơ hội như thế & tiếp xúc tối đa với chúng

d) hãy thận trọng với các kế hoạch chính xác của cơ quan chính phủ. Hãy nhớ rằng mối quan tâm của “những người đày tớ của nhân dân” này là phải tồn tại & tự kéo dài sự tồn tại đó – chứ không phải tìm ra sự thật

e) Yogi Berra “có những người mà nếu họ không biết gì thì bạn cũng không thể kể cho họ biết được”. Đừng lãng phí thời gian tranh cãi với những nhà dự đoán, các nhà phân tích chứng khoán, các chuyên gia kinh tế & các nhà khoa học xã hội, trừ khi là bạn muốn chơi khăm họ

Sự bất cân xứng vĩ đại. Hãy đặt mình vào những tình huống nơi có nhiều kết quả thuận lợi hơn bất lợi

Tôi sẽ không bao giờ biết được những điều chưa biết vì, theo định nghĩa, nó là điều không ai biết. Tuy nhiên, tôi luôn có thể đoán được mức độ ảnh hưởng của nó đối với mình, & cần phải dựa vào đó để đưa ra các quyết định

Để đưa ra một quyết định, bạn cần phải tập trung vào các hậu quả (thứ có thể biết được) thay vì vào khả năng xảy ra (thứ không thể biết được) – đây chính là ý tưởng trọng tâm của sự bất định. Phần lớn cuộc đời tôi đều dựa vào nó

Một người có thể vượt lên trước một chút xíu vì những lý do hoàn toàn ngẫu nhiên; bởi thích bắt chước nhau nên chúng ta đổ xô làm theo anh ta. Chúng ta đánh giá quá thấp thế giới lan truyền này

Hiệu ứng Matthew: người ta lấy của người nghèo để trao cho người giàu: chỉ ra cách một thuận lợi khởi đầu sẽ theo bước ai đó suốt đời

“lợi thế tích lũy” (cummulative advantage)
Quan trọng hơn là nó sẽ theo những người khác suốt đời. Thất bại cũng mang tính tích lũy; người thất bại rất có thể sẽ gặp thất bại về sau, ngay cả khi chúng ta không tính đến lối sống sa ngã có thể làm cho nó trở nên trầm trọng hơn & gây ra thêm nhiều thất bại

Nghệ thuật thiên về hiệu ứng lợi thế – tích lũy vì nó phụ thuộc vào thông tin truyền miệng

Bạn sẽ có vài trăm nhận xét nhưng nội dung chỉ gói gọn trong 2 – 3 nhận xét. Green chỉ rõ cách mọi người nhận xét dựa trên các lời nhận xét khác & tiết lộ về sức mạnh của sự ảnh hưởng lẫn nhau thậm chí bằng cách dùng từ của chính những người này

Sự “gắn kết ưu tiên” (preferential attachment) – nó đảo ngược trình tự thời gian (dù không phải đảo ngược tính logic)

Giải thích lý do vì sao quy mô của thành phố lại thuộc vùng Extreamistan, vì sao từ vựng lại được tập trung vào một lượng từ nhỏ, hay vì sao các nhóm vi khuẩn lại có thể thay đổi kích thước nhiều đến vậy

Lĩnh vực sinh học có sự hiện diện của cái gọi là các định luật lũy thừa, các phiên bản hấp dẫn của tính ngẫu nhiên theo thang bậc

Quá trình bất bình đẳng
60 000 từ chính trong tiếng Anh -> vài trăm từ cấu thành nên những gì được sử dụng trong các bài viết -> ít hơn nữa trong hội thoại

Thành phố: cái lớn hơn trở nên lớn hơn, còn cái nhỏ thì vẫn nhỏ hoặc ngày càng nhỏ hơn

“meme” – những ý tưởng có sức lan tỏa & cạnh tranh với nhau thông qua con người, thật sự không giống như gene. Các ý tưởng được lan truyền bởi vì chúng có các “tác nhân tự phục vụ”, những người quan tâm đến chúng & thích bóp méo chúng trong quá trình tái tạo … bạn cố làm ra một cái bánh của riêng mình, sử dụng ý tưởng của người khác để cải tiến nó. Con người chúng ta không phải là những chiếc máy photocopy. Vì thế các phạm trù tâm lý lan truyền là những thứ mà chúng ta sằn sàng tin tưởng, thậm chí được lập trình để tin tưởng. Để có tính lan truyền, phạm trù tâm lý đó phải phù hợp với bản chất của chúng ta

Không ai được an toàn ở Extramistan
Các lý thuyết về gắn kết ưu tiên không giải thích cho khả năng bị thay thế bởi những tân binh – điều mà mọi học sinh đều biết như sự suy tàn của các nền văn minh

“Nghề giao dịch có thể có nhiều hoàng tử nhưng chẳng ai trở thành vua cả” & “Những người bạn gặp trên đường đi lên, bạn sẽ lại gặp trên đường đi xuống”

Vì sao chủ nghĩa tư bản (chứ không phải chủ nghĩa xã hội) lại hủy diệt “những con quỷ ăn thịt người này”?

Nhưng khi thảo luận về cơ may, mọi người luôn nhìn vào vận may của chính mình. Vận may của người khác luôn có ý nghĩa rất lớn. Một tập đoàn có thể may mắn “hất cẳng” được những kẻ chiến thắng hiện tại nhờ vào một sản phẩm bom tấn

Chủ nghĩa tư bản là sự hồi sinh của thế giới nhờ có được may mắn. May mắn là một cán cân lớn vì hầu hết mọi người đều có thể kiếm lợi từ nó. Chính phủ các nước xhcn bảo vệ những con quỷ của họ và với việc làm đó, họ đã giết chết những công ty mới nổi đầy tiềm năng ngay trong trứng nước

Mọi thứ đều mang tính nhất thời. May mắn vừa sản sinh vừa hủy hoại Carthage, nó vừa hình thành và phá hủy thành Roma

May mắn có tính quân bình rất lớn thâm chí so với cả trí thông minh. Nếu mọi người được khen thưởng theo khả năng của mình, mọi thứ vẫn không công bằng – vì mọi người không lựa chọn được khả năng của họ. Mặt tích cực của tính ngẫu nhiên là khả năng xoay chuyển những lá bài của xã hội, và có thể “đo ván” những “ông lớn”

Cái đuôi dài:
Ở đây còn có một điều ngược lại: cũng không có ai bị đe dọa tiêu diệt hoàn toàn. Môi trường của chúng ta hiện nay cho phép những kẻ ít tiền chờ đợi cơ hội thành công – vì ở đâu có sự sống, ở đó có hy vọng

“đuôi kép”: một cái đuôi lớn của những kẻ ít tiền & một cái đuôi nhỏ của những ông lớn

ScottPage nghiên cứu tác động của sự đa dạng về nhận thức đối với việc giải quyết khó khăn & cho thấy làm cách nào mà khả năng thay đổi quan điểm & phương pháp lại có vai trò như một phương tiện cho đổi mới. Nó vận hành giống như quá trình tiến hóa… cuối cùng, người theo chủ nghĩa duy nghiệm phi lý thuyết theo kiểu “tạo ra lý thuyết từ thực tế” sẽ chiếm ưu thế

Sự toàn cầu hóa ngây thơ
Nó tạo ra nguy cơ sụp đổ liên hợp (interlocking fragility)
Node – link – www – “lý thuyết mạng”

Bất bình đẳng về quan hệ
Bất bình đẳng về kinh tế -> những dạng bất bình đẳng khác
Sự thiếu vắng vai trò của những người bình dân trong lĩnh vực tạo ra tri thức
địa vị xã hội đối với tuổi thọ
thủ thuật khiến cho Extremistan dễ chấp nhận hơn -> tôn giáo

Tổng càng lớn, sự phân chia càng lệch

50%/1%
97% doanh số sách, tạo ra bởi 20% tác giả
sách văn học phi hư cấu (20 trong số gần 8000 cuốn, đại diện cho 1/2 doanh thu)

Cỏ & cây
Ngoại lệ & bình thường: 1) bình thường ->2)ngoại lệ
1) ngoại lệ trước -> 2) bình thường

không thể sử dụng “phép tính xấp xỉ”
một chất khí không thể “xấp xỉ” một chất lỏng

Mediocristan với độ lệch lớn

biến cố càng lớn thì sai số trong dự đoán xác suất xảy ra của nó càng cao

Trong Mediocristan, khi kích thước của mẫu thử tăng lên mức trung bình được quan sát sẽ tự biểu thị mức độ phân tán càng lúc càng ít hơn – mô hình phân phối sẽ ngày càng hẹp đi. Đây được cho là cách thức hoạt động (hoặc được cho là sẽ hoạt động) của mọi thứ trong lý thuyết thống kê

Bất kỳ chuỗi giá hoặc giá trị lịch sử nào –> nhiều độ lệch “chuẩn” khác nhau

Toán học “thực sự” của các nhà toán học “thực sự” – như toán học của Fermat, Euler, Gauss, Abel & Riemann-gần như hoàn toàn “vô dụng” (và điều này đúng với cả toán học “ứng dụng” lẫn toán học “thuần túy”

Quetelet, Saint-Simon, Pierre-Joseph, Proudhon, Karl Marx mỗi người là một phiên bản khác của chủ nghĩa xã hội

Marx ” cần phải tối thiểu hóa những độ lệch về mặt xã hội, như trong phân phối tài sản chẳng hạn”

Một người trung bình chính xác phải là nữa nam nữa nữ
Là một con quỷ

Có nhiều điều đáng khao khát về thời kỳ đó: con người làm khoa học vì lợi ích của khoa học chứ không vì động cơ nghề nghiệp trực tiếp nào

Thật không may, làm khoa học vì lòng ham học hỏi & hiểu biết không nhất thiết khẳng định được rằng bạn đang đi đúng hướng

Chỉ cần trả lời có hoặc không

Để tiến xa hơn nữa đòi hỏi phải có lòng cam đảm, sự tận tụy, khả năng kết nối các điểm & lòng khao khát được hiểu về tính ngẫu nhiên một cách trọn vẹn. Điều đó cũng có nghĩa là không lấy sự thông thái của người khác làm nguyên tắc chỉ đạo

Hình học tự nhiên
Tính phân dạng

Tập hợp Mandelrot: đệ quy: hình học phân dạng
Mỹ học: nghệ thuật thị giác/âm nhạc/thơ

Vì hoàn cảnh, Mandelrot đã may mắn thoát khỏi nền giáo dục truyền thống xứ Goloa với những bài tập đại số chán ngắt & phần lớn là tự học

Vấn đề mấu chốt ở đây là sự phân dạng có các ước số thống kê hoặc bằng số mà ( trong chừng mực nào đó) được bảo toàn ở mọi quy mô – tỷ lệ đều giống nhau, không như phương pháp Gauss

44 năm sau (2005), “nước đổ đầu vịt” -> 60 năm sau

Nói tóm lại, sự thiếu công bằng này ở các mức tài sản chính là sự tự đồng dạng về thống kê
“crossover” chuỗi phối hợp để thay đổi giá trị & tạo ra các chuỗi mới trong vị trí của chúng

Chúng tôi biết rằng các dữ liệu đó đã tiết lộ một định luật lũy thừa phân dạng, những hiểu rằng không ai có thể đưa ra một con số chính xác. Nhưng việc biết rõ rằng sự phân phối đó có tính thang bậc & phân dạng – cũng đủ để cho chúng tôi vận hành & đưa ra các quyết định

Bài toán cận trên (upper bound)

Vấn đề ngụy trang ( the masquerade problem)
Một quy trình có số mũ là 1.7 -> tính toán ra 2.4 dù có cả triệu điểm dữ liệu (mất thời gian dài)
Đôi khi, một phân dạng có thể khiến bạn tin rằng nó là đường cong Gauss, đặc biệt khi điểm cắt bắt đầu ở một con số lớn hơn. Với phân phối phân dạng, các độ lệch cực đại kiểu đó sẽ đủ hiếm để “hun khói” bạn: Bạn nhận ra được sự phân phối đó là phân dạng

Về mặt nhận thức luận, thế giới đúng là một nơi hoàn toàn khác đối với một người theo chũ nghĩa kinh nghiệm nhằm tạo ra lý thuyết từ kinh nghiệm

Sự mờ đục, sự không hoàn chỉnh của thông tin, sự vô hình của những gì tạo ra thế giới. Lịch sử không cho chúng ta nhìn thấy suy nghĩ của nó – chúng ta cần đoán xem bên trong nó có gì

Làm việc với nguồn dữ liệu dồi dào như thế khiến chúng ta thấy mình trở nên xoàng xỉnh, nó mang đến khả năng hiểu biết bằng trực giác về sai sót sau: Việc lựa chọn để đi trên con đường nằm giữa mô tả & thực tế là một hướng đi sai lầm

circular statistic
luận cứ/đối số hồi quy thống kê – statistical regress argument)

Núi – hòn đá: tự biến đổi (self affine) không phải là tự đồng dạng (self similar)

Trong 50 năm qua, chỉ 10 ngày trên đỉnh vinh quang của các thị trường tài chính đã đem về 1/2 tiền lời. 10 ngày trong 50 năm, hầu hết thời gian còn lại, chúng ta đều sa vào những chuyện phiếm vô bổ

Tính ngẫu nhiên của Mandelrot dễ hiểu hơn các số liệu thống kê truyền thống

Đừng quá phụ thuộc vào những công cụ lý thuyết lỗi thời, & cũng đừng quá kỳ vọng vào một sự ổn định

Claude Bernard “sự thật là thứ trước mắt, còn niềm đam mê khoa học hãy để sau này”

hiện tượng “bong bóng kép”: ước định sai xác suất & tỷ lệ

“Miễn nhiễm” trước những lời nhục mạ, “biến thể” của loài khỉ ồn ào & gần như mất khả năng kiểm soát bản thân

Hãy lưu ý xu hướng tâm lý mà tôi gặp phải trong trường hợp này. Con người thường nhầm lẫn một sự kiện có xác suất thấp, ví dụ 20 năm mới xuất hiện 1 lần, với 1 sự kiện xảy ra định kỳ. Họ nghĩ rằng sẽ an toàn nếu chỉ tiếp xúc với nó 10 năm 1 lần

Định nghĩa của Locke về một gã mất trí: Người “khăng khăng chứng tỏ những điều ngớ ngẩn sai lầm là đúng”

Con người không thể đoán được họ sẽ hạnh phúc với những thứ vừa mới đạt được trong bao lâu, cuộc hôn nhân của họ kéo dài đến khi nào, công việc mới sẽ tiến triển ra sao
“những giới hạn của khả năng dự đoán”

Trường lệ thuộc của chủ nghĩa hoài nghi # nhau: triết học, tài chính, vật lý, hàn lâm, y học

Chúng ta không còn tin vào quyền năng tối thượng của Đức Giáo Hoàng, chúng ta dường như chỉ tin vào chân lý của giải Nobel

Đơn giản hơn bạn nghĩ: Bài toán quyết định theo chủ nghĩa hoài nghi
a) Tôi không thể làm gì để ngăn mặt trời mọc vào ngày mai (dù có nổ lực đến đâu chăng nữa)
b) Tôi cũng không thể làm gì để chứng minh liệu có sự tồn tại của kiếp sau hay không
c) Và tôi không thể làm gì với các cư dân Sao Hỏa hoặc những con quỷ nắm giữ bộ não của mình

Nhưng tôi có rất nhiều cách để không bị biến thành một gã khờ. Và điều đó chẳng có gì quá khó khăn

Không được suy nghĩ theo lối đại trà. Còn hơn cả việc tránh trở thành một gã ngốc, chính quan điểm này đã tự tạo ra cho mình cách thức hành động – không phải cách tư duy, mà cách biến kiến thức thành hành động & tiên liệu xem liệu kiến thức nào sẽ phù hợp để làm điều đó.

Tôi hoài nghi về sự xác nhận – chỉ khi xảy ra các sai sót phải trả giá đắt – chứ không hoài nghi về sự phản xác nhận

Tôi hoài nghi khi không tin vào sự ngẫu nhiên điên rồ, và cả tin khi cho rằng sự ngẫu nhiên đó là vừa phải

Tôi thích sự ngẫu nhiên nào tạo ra cuộc sống tốt đẹp, những rủi ro tích cực, thành công của danh họa Apelles, những món quà tiềm năng mà bạn không phải trả tiền để có được

Một nữa thời gian, tôi là người làm việc rất bảo thủ, một nữa còn lại, tôi cực kỳ xông xáo

Tôi không lo lắng nhiều về những thất bại nhỏ mà về những thất bại lớn, đặc biệt là những thất bại mang tính kết thúc

Lo: cổ phiếu bluechip vs các khoản đầu tư mạo hiểm – cái thứ nhất hiển thị nhiều rủi ro vô hình, còn cái thứ hai không có gì bất ngờ vì bạn biết chúng biến động như thế nào & có thể giới hạn thiệt hại bằng cách đầu tư những khoản tiền nhỏ hơn

Tôi không lo lắng lắm về những rủi ro đã được thông báo & mang tính giật gân, nhưng lại lo lắng nhiều về những rủi ro tiềm ẩn dữ dội hơn. Tôi không lo lắng nhiều về khủng bố nhưng lại lo lắng về bệnh tiểu đường
Tôi cũng phải thú nhận rằng mình không mấy khi lo lắng, (chỉ cố gắng quan tâm đến những vấn đề mà tôi có thể làm được điều gì đó). Tôi chỉ lo mình bỏ lỡ cơ hội chứ không lo bị bẽ mặt

Cuối cùng, đây là một quy tắc không quan trọng trong việc ra quyết định: Tôi rất xông xáo khi được tiếp xúc với các TND tích cực – khi một thất bại chỉ diễn ra trong chốc lát – & rất thận trọng khi bị đe dọa bởi một TND tiêu cực. Tôi rất xông xáo khi sai sót trong một mô hình có thể làm lợi cho mình, & trở nên hoang tưởng khi sai sót đó có thể gây tổn thương. Có thể điều này chẳng có gì thú vị cho lắm ngoại trừ một điều nó chính là những gì mà người khác không làm

Tôi nông cạn khi có liên quan đến mỹ học, & tránh nông cạn trong bối cảnh rủi ro & lợi nhuận

“Khi việc nhỡ tàu chẳng có gì là “ghê gớm”
“Tớ không chạy theo các chuyến tàu”

Hãy hất mặt với số phận. Tôi đã tự bảo mình sẽ không chạy theo lịch biểu. Có lẽ đây là một lời khuyên nhỏ nhưng có tác động lớn. Khi k còn chạy theo các chuyến tàu, tôi đã cảm nhận được chân giá trị của sự tao nhã & mỹ học trong hành vi, một cảm giác tự làm chủ thời gian, kế hoạch và cuộc đời mình. Việc nhỡ tàu chỉ trở nên “ghê gớm” khi bạn cố tìm cách đuổi kịp nó! Tương tự, việc không hoàn thành ý tưởng mà người khác kỳ vọng ở bạn sẽ chỉ gây đau đớn khi nó là thứ bạn đang tìm kiếm

Bạn đứng trên cuộc chiến quyết liệt & trên hệ thống cấp bậc xã hội, chứ không phải đứng ngoài nó, nếu bạn chủ ý làm thế

Đây là bước đầu tiên để những người khắc kỷ “ném” vào số một một từ gồm 4 chữ cái YOUR
số phận của bạn, do bạn quyết định

Như trong truyện ngụ ngôn của Aesop, một trong số các cơ chế đó là việc xét đến khả năng những quả nho chúng ta không thể với tới chính là những quả chua. Như một người khắc kỹ thậm chí còn thấy việc coi thường & chối bỏ các quả nho đó là việc làm đáng tưởng thưởng

Sẽ rất khó khăn để trở thành kẻ chiến bại trong cuộc chơi mà bạn tự đặt ra cho chính mình

Theo thuật ngữ TND, điều này có nghĩa là bạn sẽ bị đặt vào tình thế chưa chắc có thật chỉ khi bạn để nó điều khiển mình. Bạn luôn kiểm soát những gì mình làm, vì thế hãy tự quyết định hoàn cảnh của mình

Đôi khi, tôi lấy làm ngạc nhiên về các mọi người có thể có một ngày khốn khổ hay cảm thấy tức giận bởi họ thấy mình bị lừa dối bởi một bữa ăn không ngon, một cốc café lạnh, một lời từ chối hay bị đối xử khiếm nhã
Về khó khăn trong việc nhìn thấy khả năng thật sự của những biến số có thể điều khiển cuộc sống của chính mình
Chúng ta chóng quên rằng chỉ cần được sống đã là một cơ hội đặc biệt, một sự kiện mơ hồ, một sự tình cờ trong tỷ lệ thức khổng lồ

Hãy tưởng tượng một đốm bụi nhỏ đặt kế bên một hành tinh có kích thước lớn hơn trái đất một tỷ lần. Đốm bụi đó tượng trưng cho tỷ lệ bạn được sinh ra; hành tinh khổng lồ kia đại diện cho tỷ lệ ngược lại. Bởi vậy, đừng nhọc công vì những chuyện không đâu. Đừng hành động như một kẻ vong ân bội nghĩa, được tặng cho một tòa lâu đài & lại đi khó chịu về chút rêu mốc mọc trong nhà tắm. Đừng chê bai xoi mói những gì mình được tặng – hãy nhớ rằng bạn chính là TND